Powstanie Polskiego Towarzystwa Genealogicznego

Geneza

Koniec XX i początek XXI wieku były okresem dynamicznego rozwoju polskiej genealogii. Rosła popularność internetowych forów dyskusyjnych i serwisów poświęconych historii rodzin, powstawały pierwsze regionalne towarzystwa genealogiczne, a grono osób indeksujących księgi metrykalne i udostępniających wyniki swojej pracy systematycznie się powiększało. Rozwój ten uwidocznił potrzebę bliższej współpracy pomiędzy genealogami z różnych części kraju. Coraz częściej pojawiały się głosy o potrzebie powołania organizacji o zasięgu ogólnopolskim, która mogłaby koordynować wspólne przedsięwzięcia, reprezentować środowisko w kontaktach z instytucjami publicznymi oraz podejmować działania wykraczające poza możliwości pojedynczych osób i lokalnych stowarzyszeń.

Jedną z pierwszych prób odpowiedzi na te potrzeby były prace Grupy Inicjatywnej Polskiego Towarzystwa Genealogicznego, która zawiązała się we wrześniu 2004 roku. W jej skład weszli: Tomasz Nitsch, Jacek Cieczkiewicz, Maria Minakowska, Adam Nojszewski, Anna Sekulska, Stanisław Pieniążek oraz Małgorzata Nowaczyk. Celem Grupy było opracowanie założeń przyszłego ogólnopolskiego stowarzyszenia genealogicznego oraz skupienie osób gotowych zaangażować się w jego utworzenie.

Przez kolejne miesiące członkowie Grupy prowadzili dyskusje dotyczące celów, struktury i sposobu funkcjonowania planowanej organizacji. Jednym z najważniejszych zagadnień była odpowiedź na pytanie, jaką rolę powinno pełnić przyszłe stowarzyszenie. Lider Grupy - Tomasz Nitsch - opowiadał się za modelem organizacji zorientowanej projektowo. W toku rozmów okazało się jednak, że większość uczestników skłania się ku odmiennej koncepcji działania. Rozbieżności okazały się na tyle istotne, że w lutym 2005 roku Tomasz Nitsch zrezygnował z kierowania Grupą Inicjatywną, a jej działalność została zakończona.

Choć inicjatywa nie doprowadziła do powstania stowarzyszenia, sama idea nie została porzucona. W kolejnych miesiącach środowisko genealogiczne nadal dyskutowało o potrzebie utworzenia organizacji, która mogłaby reprezentować jego interesy oraz realizować przedsięwzięcia o zasięgu ogólnopolskim.

Nowy impuls pojawił się na początku 2006 roku. W styczniu Artur Ornatowski przedstawił własną koncepcję powołania Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. Projekt został opublikowany na portalu genealogia.com.pl oraz zaprezentowany podczas spotkania Pomorskiego Towarzystwa Genealogicznego w Gdyni.

Koncepcja znacząco różniła się od modelu organizacyjnego, który ostatecznie przyjęło PTG. Zakładała utworzenie organizacji o strukturze hierarchicznej, opartej na oddziałach regionalnych. Działające już regionalne towarzystwa genealogiczne miały zostać włączone do nowej organizacji jako jej oddziały terenowe. Projekt przewidywał również częściowo komercyjny model funkcjonowania Towarzystwa. Członkostwo miało opierać się na systemie zróżnicowanych pakietów, przypominających abonament na usługi genealogiczne. W ramach członkostwa zwykłego planowano między innymi pakiet podstawowy, obejmujący dostęp do serwisu internetowego, możliwość publikowania ogłoszeń, elektroniczne biuletyny oraz wyniki podstawowych kwerend prowadzonych przez Towarzystwo. Pakiet specjalny miał dodatkowo zapewniać dostęp do publikacji i rozszerzonych wyników kwerend.

Choć projekt nie został zrealizowany w przedstawionej formie, ponownie ożywił dyskusję nad utworzeniem ogólnopolskiego stowarzyszenia genealogicznego. Wymiana poglądów dotyczących jego założeń i sposobu funkcjonowania doprowadziła do zorganizowania roboczego spotkania osób zaangażowanych w tę inicjatywę.

Odbyło się ono w dniach 9 kwietnia 2006 roku w Błędowie. Uczestnicy omawiali cele przyszłego stowarzyszenia, jego strukturę oraz kierunki działalności. Efektem spotkania było wypracowanie deklaracji programowej Polskiego Towarzystwa Genealogicznego, określającej podstawowe założenia przyszłej organizacji, oraz podjęcie decyzji o zwołaniu zebrania założycielskiego.

Celem powołania ogólnopolskiego towarzystwa genealogicznego jest propagowanie zajmującej dziedziny historii, jaką jest genealogia, historii nas i naszych przodków. Chcemy być obecni w szkołach, archiwach, radiu, telewizji i prasie, aby wszędzie, gdzie to możliwe, dzielić się swoim doświadczeniem z innymi.

Chcemy propagować genealogię i wspierać aktywną pomocą wszystkich początkujących genealogów, niezależnie od ich pochodzenia, statusu społecznego czy wyznania.

Będziemy współpracować z władzami państwowymi i kościelnymi, aby ułatwiać naszym członkom dostęp do archiwaliów. Chcemy kształtować świadomość bezcennej wartości historycznej materiałów archiwalnych i działać na rzecz ich zachowania dla przyszłych pokoleń.

Będziemy tworzyć atmosferę współpracy, dzielić się wiedzą i doświadczeniem oraz pomagać osobom rozpoczynającym badania genealogiczne. Ogólnopolskie Towarzystwo Genealogiczne ma być organizacją otwartą dla wszystkich miłośników genealogii, niezależnie od wykształcenia, wyznania i pochodzenia.

Powołanie organizacji

10 czerwca 2006 roku w Warszawie odbyło się zebranie założycielskie Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. W spotkaniu uczestniczyło ponad trzydzieści osób, z których dwadzieścia osiem podpisało listę członków założycieli. Uczestnicy podjęli uchwałę o powołaniu stowarzyszenia, uchwalili jego statut oraz wybrali pierwsze władze.

Prezesem Zarządu został Jacek Młochowski. W skład Zarządu I kadencji weszli ponadto Ewa Kamińska, Artur Ornatowski i Wiktor Tyburski. Wybrano również Komisję Rewizyjną oraz Sąd Koleżeński.

Już cztery dni później, 14 czerwca 2006 roku, do Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy złożono wniosek o rejestrację Towarzystwa w Krajowym Rejestrze Sądowym. Równolegle rozpoczęto organizację działalności nowo powstałego stowarzyszenia. 24 czerwca uruchomiono oficjalny portal internetowy genealodzy.pl oraz forum dyskusyjne PTG. Jako organizacja o zasięgu ogólnopolskim Towarzystwo od początku opierało swoją działalność przede wszystkim na współpracy prowadzonej przez Internet. Portal stał się miejscem realizacji projektów genealogicznych oraz udostępniania tworzonych społecznie baz danych i innych zasobów, natomiast forum pełniło rolę przestrzeni wymiany wiedzy, dyskusji i współpracy genealogów z całej Polski.

Proces rejestracji nie przebiegał jednak bez przeszkód. Sąd rejestrowy zgłosił zastrzeżenia do części zapisów statutu i wskazał konieczność ich doprecyzowania. Dotyczyły one między innymi celów stowarzyszenia, zasad utraty członkostwa oraz sposobu podejmowania uchwał przez jego organy. W związku z tym 9 września 2006 roku zwołano I Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Członków, podczas którego przyjęto wymagane zmiany w statucie. Pozwoliło to zakończyć postępowanie rejestrowe, a 22 września 2006 roku Polskie Towarzystwo Genealogiczne zostało wpisane do Krajowego Rejestru Sądowego.

Pierwsze miesiące działalności pokazały jednak, że dyskusje dotyczące kierunku rozwoju Towarzystwa nie zakończyły się wraz z jego powołaniem. Jesienią 2006 roku Artur Ornatowski zrezygnował z członkostwa w Zarządzie oraz w Polskim Towarzystwie Genealogicznym. Powodem były utrzymujące się różnice zdań dotyczące modelu funkcjonowania i kierowania organizacją. W jego miejsce do Zarządu dokooptowano Andrzeja Kuzińskiego.

Zakończenie procesu rejestracji oraz ukształtowanie władz Towarzystwa stworzyły podstawy do realizacji jego celów statutowych. Kolejne lata przyniosły dynamiczny rozwój działalności PTG i stopniowe skoncentrowanie się na przedsięwzięciach, które z czasem stały się jego znakiem rozpoznawczym.

Pierwsze lata działalności (2006–2008)

Uruchomienie projektów

Jednym z najważniejszych przedsięwzięć Polskiego Towarzystwa Genealogicznego jest Geneteka. Jej początki sięgają pierwszych miesięcy 2006 roku, jeszcze sprzed formalnego powstania PTG. Jacek Młochowski, inspirując się „Ogólnopolskim Indeksem Małżeństw do 1899 r.” autorstwa Marii Minakowskiej, opracował skrypt umożliwiający publikację indeksów metrykalnych z całej Polski w jednej bazie danych. Po powołaniu PTG Geneteka została naturalnie włączona do działalności Towarzystwa i udostępniona w portalu genealodzy.pl. Choć początkowo zawierała stosunkowo niewielką liczbę indeksów, już wtedy było jasne, że ma potencjał, aby objąć swoim zasięgiem materiały z całego kraju.

Do portalu genealodzy.pl przeniesiono również rozwijany wcześniej w serwisie GenPol Katalog Zasobów Metrykalnych, którego pomysłodawcą i wieloletnim administratorem był Stanisław Pieniążek. Katalog gromadził informacje o parafiach oraz zachowanych dla nich księgach metrykalnych, ułatwiając genealogom ustalenie miejsca przechowywania poszukiwanych materiałów.

Geneteka i Katalog Zasobów Metrykalnych nie były jedynymi przedsięwzięciami rozwijanymi w tym okresie. Równolegle powstawały kolejne narzędzia internetowe wspierające badania nad historią rodzin. We wrześniu 2006 roku uruchomiono moduł Biblioteka cyfrowa, ułatwiający wyszukiwanie publikacji rozproszonych w bibliotekach cyfrowych, oraz moduł Moje książki, pozwalający użytkownikom tworzyć własne katalogi literatury genealogicznej. W serwisie zaczęto również udostępniać opracowania pomocnicze wykorzystywane podczas poszukiwań, między innymi Spis parafii Diecezji Łuckiej z datą erygowania, sporządzony przez Edmunda Gosia, oraz Słownik genealogiczny łacińsko-polski autorstwa Jana Motka, ułatwiający odczytywanie i tłumaczenie dawnych zapisów metrykalnych.

W październiku 2006 roku zainicjowano projekt Deklaracja. Jego pomysłodawcą i koordynatorem był Wiktor Tyburski. Celem przedsięwzięcia była indeksacja podpisów znajdujących się w pierwszych trzynastu tomach „Deklaracji Podziwu i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych”, przechowywanej w Bibliotece Kongresu USA. Prace prowadzono od października 2006 do września 2007 roku. Dzięki nim tysiące osób mogło odnaleźć podpisy swoich krewnych złożone w 1926 roku.

W następnych miesiącach uruchamiano kolejne bazy tematyczne. Jesienią 2006 roku rozpoczęto projekt Legiony 1918–1920, koordynowany przez Stanisława Pieniążka, którego celem było opracowanie indeksu żołnierzy Wojska Polskiego na podstawie serii wydawniczej „Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920”. W lutym 2007 roku Jacek Młochowski zaprezentował bazę Straty 1918–1920, opracowaną na podstawie publikacji „Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918–1920”.

Rok 2007 przyniósł także powstanie modułu Nazwiska, umożliwiającego genealogom odnajdywanie osób prowadzących badania nad tymi samymi rodzinami.

Dzięki kolejnym inicjatywom portal genealodzy.pl stopniowo stawał się miejscem integrującym różnorodne zasoby wspierające badania genealogiczne. Większość narzędzi uruchomionych w pierwszych latach działalności PTG zostało zaprojektowanych i wykonanych przez Jacka Młochowskiego, który stworzył portal genealodzy.pl w oparciu o system zarządzania treścią PostNuke. Projekty rozwijano jako odrębne moduły jednego serwisu, natomiast ich zawartość tworzona była społecznie przez wolontariuszy pod kierunkiem koordynatorów poszczególnych przedsięwzięć. Model ten przez wiele lat stanowił fundament działalności projektowej Polskiego Towarzystwa Genealogicznego.

Jednym z przyjętych od początku założeń było również bezpłatne udostępnianie tworzonych zasobów, bez konieczności logowania. Ta otwartość stała się jednym z wyróżników Towarzystwa i w kolejnych latach ułatwiała nawiązywanie współpracy z archiwami oraz innymi instytucjami.

Współpraca z archiwami

Od początku działalności PTG podejmowało inicjatywy mające na celu poprawę dostępu do materiałów archiwalnych. Przełomowym wydarzeniem było spotkanie przedstawicieli środowiska genealogicznego z kierownictwem Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, które odbyło się 6 marca 2008 roku.

W rozmowach uczestniczyli Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych dr Sławomir Radoń, jego zastępca dr Barbara Berska oraz senator Kazimierz Kleina. Środowisko genealogiczne reprezentowali Waldemar Fronczak, Tomasz Nitsch, Andrzej Nowik, Jacek Młochowski i Wiktor Tyburski.

Spotkanie zapoczątkowało nowy etap współpracy pomiędzy PTG a archiwami państwowymi. Efektem dalszych rozmów było powołanie w czerwcu 2008 roku wspólnego zespołu NDAP–PTG do spraw indeksacji akt metrykalnych oraz rozpoczęcie pilotażowego projektu digitalizacji i indeksacji akt stanu cywilnego.

Inicjatywa ta miała charakter przełomowy. Współpraca z NDAP otworzyła możliwość prowadzenia na szeroką skalę digitalizacji ksiąg metrykalnych oraz ich publikacji w Internecie. Był to moment, w którym działalność PTG przestała ograniczać się do tworzenia indeksów i objęła również udostępnianie cyfrowych kopii źródeł archiwalnych.

Efektem pilotażu było uruchomienie baz ASC i Metryki, które w kolejnych latach stały się protoplastami rozwijanej obecnie Skanoteki. Po raz pierwszy na taką skalę połączono digitalizację źródeł z ich indeksacją, umożliwiając użytkownikom jednoczesny dostęp zarówno do opisów aktów, jak i ich skanów.

Projekt nabierał szczególnego znaczenia również z innego powodu. Zaledwie miesiąc wcześniej, 5 maja 2008 roku, Stolica Apostolska wydała parafiom i archiwom katolickim zakaz udostępniania ksiąg metrykalnych do mikrofilmowania przez Genealogical Society of Utah – genealogiczną organizację Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (potocznie nazywanego Kościołem mormonów). Przez wiele lat odpowiadała ona za wykonywanie mikrofilmów ksiąg metrykalnych na całym świecie. W tych okolicznościach inicjatywy podejmowane przez PTG i archiwa państwowe stały się jednymi z najważniejszych działań na rzecz dalszego udostępniania źródeł genealogicznych w Polsce.

Ochrona archiwaliów

Obok działań związanych z digitalizacją i indeksacją Towarzystwo angażowało się również w ochronę oryginalnych materiałów archiwalnych. Jednym z najbardziej charakterystycznych przedsięwzięć pierwszych lat działalności PTG była akcja ratowania ksiąg metrykalnych pojawiających się na rynku antykwarycznym. Jej inicjatorami byli Ewa i Adam Kamińscy.

Dzięki zbiórkom organizowanym wśród członków i sympatyków Towarzystwa udało się wykupić 51 historycznych ksiąg metrykalnych z rąk prywatnych i przekazać je w 2008 roku do Archiwum Głównego Akt Dawnych. Akcja przyczyniła się do zabezpieczenia cennych źródeł historycznych przed rozproszeniem oraz zapewniła ich trwałe zachowanie w państwowym zasobie archiwalnym.

Popularyzacja genealogii

Już od pierwszych miesięcy działalności Towarzystwo starało się popularyzować genealogię również poza środowiskiem pasjonatów. Jednym z najważniejszych przedsięwzięć był udział w realizacji programu telewizyjnego „Sekrety rodzinne”, emitowanego przez TVP1. PTG zostało zaproszone do współpracy jako partner merytoryczny i wykonawca badań genealogicznych.

Towarzystwo odpowiadało za organizację zespołu badaczy, koordynację prac, prowadzenie kwerend archiwalnych oraz opracowywanie historii rodzin bohaterów programu. Koordynatorem projektu ze strony PTG był Waldemar Fronczak. Członkowie Towarzystwa przygotowywali materiały genealogiczne wykorzystywane przy realizacji kolejnych odcinków, wykonując większość prac badawczych stanowiących podstawę programu. Mimo dużej popularności program został zawieszony w 2007 roku z przyczyn organizacyjnych.

Towarzystwo prowadziło również działalność edukacyjną. W listopadzie 2007 roku Jacek Okulus i Tadeusz Wysocki przeprowadzili szkolenie genealogiczne dla uczniów Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 2 w Legionowie. Było to jedno z pierwszych działań PTG skierowanych do młodzieży, pokazujące, że genealogia może stać się elementem edukacji historycznej.

Integracja środowiska

Jednym z założeń przyjętych podczas spotkania w Błędowie była integracja środowiska genealogicznego. Cel ten realizowano poprzez współpracę z regionalnymi towarzystwami genealogicznymi oraz organizację wspólnych spotkań.

19 kwietnia 2008 roku przedstawiciele PTG uczestniczyli w spotkaniu integracyjnym w Łodzi, zorganizowanym przez Towarzystwo Genealogiczne Centralnej Polski. Najważniejszymi tematami rozmów były przygotowania do planowanego spotkania z Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych oraz wypracowanie zasad współpracy pomiędzy regionalnymi towarzystwami genealogicznymi a Polskim Towarzystwem Genealogicznym.

Uczestnicy jednogłośnie uzgodnili, że przedstawiciele regionalnych stowarzyszeń wezmą udział – obok reprezentantów PTG – w rozmowach z NDAP, a koordynację działań powierzono Polskiemu Towarzystwu Genealogicznemu. Towarzystwa regionalne poparły również dalsze działania PTG dotyczące współpracy z archiwami państwowymi w zakresie digitalizacji zasobów i indeksacji akt metrykalnych.

Lata 2006–2008 były okresem wyznaczania kierunków rozwoju Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. W tym czasie Towarzystwo realizowało liczne przedsięwzięcia – od tworzenia internetowych baz danych i nawiązywania współpracy z archiwami, przez ochronę archiwaliów, po popularyzację genealogii i integrację środowiska. Coraz większego znaczenia nabierały działania związane z digitalizacją, indeksacją i udostępnianiem materiałów archiwalnych, które w kolejnych latach stały się głównym obszarem aktywności PTG.

Od początku przyjęto zasadę, która obowiązuje do dziś – wszystkie bazy i serwisy PTG są udostępniane bezpłatnie, bez konieczności logowania i pozostają otwarte dla wszystkich zainteresowanych.

Rozwój Towarzystwa (2009–2022)

Rozbudowa projektów

Projekty uruchomione w pierwszych latach działalności szybko zaczęły nabierać rozmachu. Z roku na rok rosła liczba zindeksowanych aktów i zdigitalizowanych ksiąg metrykalnych, a portal genealodzy.pl umacniał swoją pozycję jako największe w Polsce społeczne centrum badań genealogicznych. Rozwojowi temu towarzyszyła systematyczna rozbudowa infrastruktury informatycznej Towarzystwa.

Za jej tworzenie odpowiadał Prezes Zarządu PTG Jacek Młochowski – autor portalu genealodzy.pl oraz większości rozwiązań technicznych wykorzystywanych przez projekty PTG. Od 2009 roku utrzymanie i modernizację istniejących serwisów stopniowo przejmował Sebastian Gąsiorek-Kowalewicz, podczas gdy Jacek Młochowski koncentrował się na opracowywaniu nowych rozwiązań. W kolejnych latach Sebastian zmodernizował główne serwisy PTG – Genetekę i Metryki – usprawniając ich administrację oraz ułatwiając ich dalsze utrzymanie.

Podczas IV Walnego Zgromadzenia Członków, które odbyło się 10 października 2009 roku, Jackowi Młochowskiemu powierzono funkcję Prezesa Zarządu na kolejną kadencję. W skład Zarządu weszli również Andrzej Nowik, Jacek Okulus, Wiktor Tyburski i Andrzej Kuziński.

Trzy lata później, podczas VII Walnego Zgromadzenia Członków, które odbyło się 29 września 2012 roku, Jacek Młochowski ponownie został wybrany Prezesem Zarządu PTG. W skład Zarządu III kadencji weszli Grażyna Feltynowska, Krzysztof Dławichowski i Andrzej Kuziński. Był to okres dalszego rozwoju projektów internetowych oraz umacniania pozycji PTG jako największej organizacji genealogicznej w Polsce.

Najszybciej rozwijała się Geneteka. Z każdym rokiem rosła liczba wolontariuszy podejmujących się indeksacji ksiąg metrykalnych, przybywało opracowanych parafii i zespołów archiwalnych, a baza stopniowo obejmowała kolejne regiony kraju. W krótkim czasie stała się podstawowym narzędziem wykorzystywanym przez osoby prowadzące badania genealogiczne oraz największą społeczną bazą indeksów metrykalnych w Polsce.

Równolegle rozwijano przedsięwzięcia związane z udostępnianiem cyfrowych kopii materiałów archiwalnych. Efekty współpracy z Naczelną Dyrekcją Archiwów Państwowych, rozpoczętej w 2008 roku, stawały się coraz bardziej widoczne – do serwisu Metryki trafiały kolejne zespoły akt stanu cywilnego, a zakres prowadzonych prac oraz liczba archiwów państwowych objętych digitalizacją systematycznie rosły.

Ważnym wydarzeniem było sympozjum „Digitalizacja i indeksacja akt stanu cywilnego – projekt pilotażowy”, zorganizowane 7 października 2010 roku. Podsumowano podczas niego pierwsze doświadczenia wynikające ze współpracy archiwów państwowych i środowiska genealogicznego. Spotkanie potwierdziło, że społeczna digitalizacja i indeksacja mogą skutecznie wspierać proces udostępniania zasobów archiwalnych.

Towarzystwo rozszerzało również współpracę z kolejnymi instytucjami. W 2009 roku pierwszą parafią, która udostępniła swoje księgi metrykalne do digitalizacji i publikacji, była parafia Wszystkich Świętych w Warszawie. Dwa lata później PTG podpisało porozumienie z Archiwum Archidiecezjalnym Warszawskim, rozpoczynając pierwszą współpracę z archiwum diecezjalnym obejmującą digitalizację, publikację i indeksację jego zasobu. W następnych latach wolontariusze Towarzystwa wykonywali digitalizację również w kolejnych parafiach, urzędach stanu cywilnego, bibliotekach oraz innych instytucjach posiadających materiały istotne dla badań genealogicznych.

W 2014 roku PTG włączyło się w konsultacje społeczne projektu ustawy o ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego. Choć znaczenie proponowanych zmian nie było wówczas jeszcze w pełni dostrzegane, przepisy te w kolejnych latach stworzyły nowe możliwości pozyskiwania i udostępniania materiałów archiwalnych.

Rosnąca skala działalności i nowe wyzwania

Dynamiczny rozwój projektów ujawnił nowe problemy organizacyjne. Liczba wolontariuszy wykonujących fotografie ksiąg metrykalnych rosła znacznie szybciej niż liczba osób przygotowujących materiały do publikacji. Każdy wykonany skan wymagał sprawdzenia, uporządkowania, odpowiedniego nazwania, ponumerowania i przypisania do właściwego zespołu archiwalnego. Wszystkie te czynności wykonywano ręcznie, były więc czasochłonne i z biegiem czasu zaczęły powodować coraz większe zaległości.

W rezultacie między wykonaniem fotografii a ich publikacją często mijało wiele miesięcy. Dla osób poświęcających swój czas na fotografowanie archiwaliów oznaczało to konieczność długiego oczekiwania, zanim efekty ich pracy staną się dostępne dla użytkowników. Narastające opóźnienia zaczęły zniechęcać część najbardziej zaangażowanych wolontariuszy i skłaniały ich do poszukiwania alternatywnych sposobów udostępniania materiałów.

W takich okolicznościach w 2012 roku na portalu GenPol powstał serwis metryki.genbaza.pl, którego administratorem został Leszek Ćwikliński – dotychczasowy administrator bazy Metryki i jeden z najbardziej aktywnych skanujących na rzecz PTG. Serwis umożliwiał publikowanie fotografii bez konieczności ich wcześniejszego opracowania zgodnie z zasadami obowiązującymi w Metrykach, dzięki czemu użytkownicy mogli znacznie szybciej uzyskiwać dostęp do nowych materiałów.

Znaczenie GenBazy wyraźnie wzrosło po 2014 roku, kiedy Pomorskie Towarzystwo Genealogiczne rozpoczęło – na podstawie porozumienia z Archiwum Państwowym w Gdańsku – szeroko zakrojoną digitalizację jego zasobu. Wykonane fotografie publikowano właśnie w GenBazie, która z czasem stała się jednym z największych, obok Metryk, internetowych repozytoriów skanów materiałów genealogicznych.

Odpowiedzią PTG na narastające trudności było uruchomienie w maju 2012 roku serwisu Poczekalnia, pełniącego funkcję tymczasowego repozytorium skanów oczekujących na opracowanie i publikację w bazie Metryki. Rozwiązanie to pozwalało szybciej udostępniać wykonane fotografie, nie usuwało jednak przyczyn narastających zaległości. Liczba nowych materiałów napływających od wolontariuszy nadal rosła szybciej niż możliwości ich opracowania.

Problemy te przez wiele lat pozostawały jednym z najważniejszych wyzwań organizacyjnych Towarzystwa. W kolejnych latach wdrażano rozwiązania usprawniające przygotowanie materiałów do publikacji, jednak proces ten nadal wymaga znacznego udziału pracy wykonywanej społecznie przez wolontariuszy.

Kolejne bazy tematyczne

Pomimo trudności organizacyjnych Towarzystwo konsekwentnie rozwijało nowe przedsięwzięcia, stopniowo poszerzając zakres udostępnianych źródeł.

W 2011 roku uruchomiono projekt Archiwalia, którego celem była publikacja skanów pozametrykalnych materiałów archiwalnych przydatnych genealogom.

W marcu 2012 roku rozpoczął działalność projekt Wypadki, prezentujący indeksy informacji o wypadkach i nieszczęśliwych zdarzeniach publikowanych w historycznej prasie warszawskiej. Pomysłodawczynią i koordynatorką projektu była Aneta Kaczmarek.

Kilka miesięcy później uruchomiono bazę Nekrologi, obejmującą indeksy nekrologów publikowanych na łamach „Życia Warszawy”.

W 2014 roku powstała baza Meldunkowe, gromadząca skany i indeksy ksiąg ludności stałej oraz innych źródeł związanych z ewidencją mieszkańców.

W kolejnych latach rozwijano istniejące przedsięwzięcia i uruchamiano następne. W 2021 roku, z inicjatywy Pauliny Starzec, rozpoczęto realizację projektu Wojak, którego celem było opracowanie indeksu osobowego żołnierzy armii austro-węgierskiej na podstawie dokumentacji przechowywanej w Archiwum Historycznym we Lwowie.

W lutym 2022 roku uruchomiono projekt Biogramy, gromadzący informacje o osobach odnalezionych w różnorodnych źródłach książkowych. Pierwsze indeksy do bazy opracował Jan Gan.

Zmiany organizacyjne

X Walne Zgromadzenie Członków, które odbyło się 24 października 2015 roku, przyniosło zmianę na stanowisku Prezesa Zarządu. Po ponad dziewięciu latach kierowania Towarzystwem Jacek Młochowski przekazał tę funkcję Sebastianowi Gąsiorkowi-Kowalewiczowi, pozostając jednocześnie członkiem Zarządu IV kadencji. Obok nich w skład Zarządu weszli Grażyna Feltynowska, Maria Niebrzegowska, Andrzej Nowik oraz Michał Golubiński.

Nowo wybrane władze stanęły przed koniecznością rozwiązania narastających problemów związanych z publikacją ogromnej liczby zgromadzonych skanów. Różnice zdań dotyczące kierunku niezbędnych zmian organizacyjnych i technicznych okazały się jednak na tyle istotne, że nie udało się osiągnąć porozumienia. W kwietniu 2016 roku Sebastian Gąsiorek-Kowalewicz złożył rezygnację z funkcji Prezesa Zarządu. Podczas kolejnego posiedzenia władz PTG obowiązki prezesa powierzono Michałowi Golubińskiemu, który kierował pracami Towarzystwa do czasu następnego Walnego Zgromadzenia.

Zmiany personalne nie zahamowały jednak działalności Towarzystwa. 10 czerwca 2016 roku, z okazji dziesięciolecia PTG, we współpracy z Instytutem Historii Polskiej Akademii Nauk zorganizowano konferencję „Genealogia cyfrowa”, poświęconą digitalizacji, opracowywaniu i internetowemu udostępnianiu źródeł genealogicznych. Wydarzenie zgromadziło przedstawicieli archiwów państwowych, środowiska naukowego oraz organizacji genealogicznych, potwierdzając ugruntowaną pozycję PTG jako ważnego partnera w dyskusji nad rozwojem polskiej genealogii cyfrowej.

Podczas XI Walnego Zgromadzenia Członków, 10 czerwca 2017 roku, funkcję Prezesa Zarządu ponownie powierzono Jackowi Młochowskiemu, który kierował Towarzystwem do końca IV kadencji. Jednocześnie do składu Zarządu dokooptowano Krzysztofa Imiołka.

Rok później, 16 czerwca 2018 roku, podczas XII Walnego Zgromadzenia Członków przeprowadzono wybory władz V kadencji. Prezesem Zarządu ponownie został Jacek Młochowski. W skład Zarządu weszli również Krzysztof Imiołek, Grażyna Feltynowska, Cezary Kujawa, Maria Niebrzegowska oraz Paweł Chojnowski.

W tym samym roku działalność Polskiego Towarzystwa Genealogicznego została uhonorowana Medalem Wigilii, przyznawanym przez Polish Genealogical Society of America w Chicago osobom i organizacjom szczególnie zasłużonym dla rozwoju genealogii polskiej. Wyróżnienie stanowiło wyraz uznania dla wieloletniej pracy społecznej członków Towarzystwa oraz znaczenia realizowanych przez PTG przedsięwzięć dla genealogów w kraju i za granicą.

W 2019 roku rezygnacje z zasiadania w Zarządzie złożyli Maria Niebrzegowska, Cezary Kujawa oraz Paweł Chojnowski. W rezultacie aż do wyboru nowych władz w 2022 roku Zarząd PTG funkcjonował w trzyosobowym składzie.

Do 2022 roku wokół Polskiego Towarzystwa Genealogicznego zgromadziła się największa w Polsce społeczność wolontariuszy zaangażowanych w digitalizację, indeksację i udostępnianie źródeł genealogicznych. Dzięki pracy osób indeksujących, skanujących, administratorów baz danych i koordynatorów projektów portal genealodzy.pl stał się najważniejszym miejscem realizacji społecznych przedsięwzięć genealogicznych w kraju.

Dynamiczny rozwój Towarzystwa wiązał się jednak z nowymi wyzwaniami. Z roku na rok rosła liczba publikowanych skanów, indeksów oraz użytkowników serwisów PTG, a rozwiązania informatyczne rozwijane sukcesywnie od 2006 roku coraz trudniej było dostosowywać do zmieniającej się skali działalności i nowych potrzeb. Towarzystwo na bieżąco modernizowało swoją infrastrukturę – w 2018 roku uruchomiono nowy serwer i przeniesiono na niego wszystkie serwisy oraz zasoby PTG – jednak coraz wyraźniej było widać, że w kolejnych latach konieczna będzie głębsza modernizacja zaplecza technicznego.

Równocześnie zmieniały się uwarunkowania prawne dotyczące dostępu do materiałów archiwalnych i ich ponownego wykorzystywania. Otwierało to przed Towarzystwem nowe możliwości realizacji projektów digitalizacyjnych i publikacyjnych, ale jednocześnie stawiało przed nim nowe wyzwania organizacyjne i technologiczne. Ich podjęcie stało się jednym z głównych zadań kolejnego etapu działalności PTG, rozpoczętego po wyborze nowych władz w 2022 roku.

Kolejny etap (2022–obecnie)

Nowe władze

Pandemia COVID-19 wpłynęła również na działalność Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. W związku z obowiązującymi ograniczeniami w latach 2020 i 2021 nie odbyły się doroczne Walne Zgromadzenia Członków. Kadencja władz została wydłużona, a działalność Towarzystwa koncentrowała się przede wszystkim na kontynuacji prowadzonych przedsięwzięć oraz przygotowaniu kolejnych inicjatyw.

Po trzyletniej przerwie, 18 czerwca 2022 roku, odbyło się XIV Walne Zgromadzenie Sprawozdawczo-Wyborcze. Tego dnia Jacek Młochowski zakończył swoją szesnastoletnią działalność w Zarządzie PTG, przekazując kierowanie stowarzyszeniem kolejnej generacji genealogów. Funkcję Prezesa Zarządu VI kadencji powierzono Michałowi Zielińskiemu. W skład Zarządu weszli również Sebastian Gąsiorek-Kowalewicz, Krzysztof Imiołek, Jarosław Młynik oraz Dorota Nowakowska.

Wybór nowych władz nie oznaczał zmiany kierunku rozwoju Towarzystwa. Kontynuowano digitalizację i indeksację materiałów archiwalnych, jednocześnie kładąc coraz większy nacisk na usprawnianie procesu ich publikacji, wykorzystanie możliwości wynikających z obowiązujących przepisów prawa oraz rozwijanie współpracy z instytucjami posiadającymi cenne zasoby archiwalne.

Trzy lata później, 7 czerwca 2025 roku, podczas XVII Walnego Zgromadzenia Sprawozdawczo-Wyborczego, członkowie Towarzystwa ponownie wybrali Michała Zielińskiego na Prezesa Zarządu. W skład Zarządu VII kadencji weszli Sebastian Gąsiorek-Kowalewicz, Jarosław Młynik, Krzysztof Imiołek, Patrycja Adamus oraz Szymon Nowak.

Modernizacja projektów

Pierwsze lata VI kadencji upłynęły pod znakiem dalszego doskonalenia projektów internetowych Towarzystwa. Szczególną uwagę poświęcono usprawnieniu procesu publikacji skanów materiałów archiwalnych. Zwiększono liczbę osób przygotowujących materiały do publikacji, opracowano nowe narzędzia, które znacząco przyspieszyły numerowanie i nazywanie plików, oraz uproszczono zasady przygotowywania skanów przed ich udostępnieniem.

Najbardziej widocznym efektem tych prac było uruchomienie 4 listopada 2022 roku Skanoteki, która stała się głównym serwisem służącym do publikacji materiałów źródłowych. Stanowiła rozwinięcie wcześniejszego serwisu Metryki, zachowując jego funkcjonalność i rozszerzając możliwości publikacji o kolejne kategorie materiałów. Obok metryk wyodrębniono w niej notariaty, dokumenty sądowe oraz meldunkowe. Już w chwili uruchomienia zintegrowała zasoby udostępniane wcześniej w serwisach Metryki, Archiwalia i Meldunkowe. W ciągu następnych dwóch lat sukcesywnie porządkowano oraz przenoszono do niej materiały zgromadzone w Poczekalni, co pozwoliło zamknąć ten serwis w 2024 roku.

Usprawnienie procesu publikacji szybko przełożyło się na wzrost liczby wolontariuszy fotografujących materiały archiwalne. Skrócenie czasu oczekiwania na ich udostępnienie sprawiło, że do Towarzystwa zaczęło trafiać coraz więcej skanów wykonywanych w archiwach, parafiach i innych instytucjach.

Pracami nad rozwojem rozwiązań informatycznych kierował Sebastian Gąsiorek-Kowalewicz, który już wcześniej współtworzył serwisy PTG wraz z Jackiem Młochowskim. Za administrację infrastruktury serwerowej nadal odpowiadał Jarosław Młynik, koordynując jej bieżące utrzymanie oraz migracje serwerów przeprowadzone w 2018 i 2026 roku.

Nowe możliwości pozyskiwania źródeł

Modernizacji projektów towarzyszyło rozszerzenie sposobów pozyskiwania materiałów archiwalnych. Przez pierwsze kilkanaście lat działalności Towarzystwa wykonywanie fotografii w archiwach państwowych opierało się przede wszystkim na indywidualnych porozumieniach zawieranych z ich poszczególnymi oddziałami. Rozwiązanie to umożliwiło wykonanie milionów skanów, wymagało jednak każdorazowego uzgadniania zasad współpracy.

Sytuację zmieniły przepisy wprowadzone ustawą z 25 lutego 2016 roku o otwartych danych i ponownym wykorzystywaniu informacji sektora publicznego. Jednocześnie nowelizacja ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach szczegółowo uregulowała zasady wykonywania kopii materiałów archiwalnych przez użytkowników archiwów. W praktyce oznaczało to, że w zdecydowanej większości przypadków wykonywanie fotografii archiwaliów nie wymagało już zawierania odrębnych porozumień z archiwami państwowymi.

Choć przepisy obowiązywały od kilku lat, dopiero po 2022 roku Towarzystwo zaczęło w pełni wykorzystywać stworzone przez nie możliwości. Pozwoliło to skoncentrować współpracę opartą na formalnych porozumieniach przede wszystkim tam, gdzie była ona rzeczywiście potrzebna – z archiwami kościelnymi, instytucjami zagranicznymi oraz innymi podmiotami, których nie obejmowały przepisy dotyczące narodowego zasobu archiwalnego.

Równocześnie PTG rozpoczęło systematyczne pozyskiwanie skanów wykonanych wcześniej przez archiwa państwowe, lecz jeszcze nieudostępnionych w Internecie, wykorzystując przepisy dotyczące ponownego wykorzystywania informacji sektora publicznego. Po odpowiednim opracowaniu materiały te trafiają do Skanoteki, uzupełniając zbiory tworzone przez wolontariuszy prowadzących własną digitalizację.

Nowym obszarem działalności stało się również wspieranie osób ubiegających się o możliwość wykonywania fotografii ksiąg metrykalnych przechowywanych w urzędach stanu cywilnego. Towarzystwo przygotowywało odwołania od odmownych decyzji kierowników USC, skargi do wojewódzkich sądów administracyjnych oraz inne pisma procesowe. Zapadające w kolejnych latach korzystne wyroki sądów administracyjnych stopniowo przyczyniają się do ujednolicania praktyki stosowania przepisów i ułatwiają genealogom dostęp do materiałów archiwalnych.

Współpraca z instytucjami

Nowe możliwości pozyskiwania materiałów archiwalnych szły w parze z dalszym rozwojem współpracy z instytucjami posiadającymi cenne zasoby genealogiczne. W przeciwieństwie do archiwów państwowych, w przypadku archiwów kościelnych oraz zagranicznych nadal podstawą współpracy pozostawały indywidualne porozumienia regulujące zasady digitalizacji i publikacji materiałów.

W 2022 roku, jeszcze w trakcie V kadencji Zarządu, Polskie Towarzystwo Genealogiczne podpisało umowę z Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy w Kijowie, na podstawie której, Marcin Stręciwilk -Kowal przeprowadził digitalizację ksiąg sądowych z okresu I Rzeczypospolitej. Dwa lata później nawiązano współpracę z Litewskim Państwowym Archiwum Historycznym w Wilnie, otwierając możliwość udostępniania kolejnych materiałów dotyczących dawnych ziem Rzeczypospolitej.

Jednym z najważniejszych przedsięwzięć tego okresu było podpisanie w 2024 roku porozumienia pomiędzy Diecezją Tarnowską, Stowarzyszeniem Polscy Profesjonalni Genealodzy oraz Polskim Towarzystwem Genealogicznym. Współpraca objęła wykorzystanie wykonanych wcześniej mikrofilmów FamilySearch, a także dalszą digitalizację zasobu Archiwum Diecezjalnego w Tarnowie.

W kolejnych latach Towarzystwo nawiązało współpracę z następnymi diecezjami. W 2025 roku podpisano porozumienie z Diecezją Łowicką, obejmujące digitalizację i indeksację przechowywanych tam ksiąg metrykalnych. Rozpoczęto również przygotowania do kompleksowej digitalizacji zasobów parafii Diecezji Rzeszowskiej.

Jednocześnie kontynuowano skanowanie źródeł pozametrykalnych. W tym okresie zakończono projekt obejmujący digitalizację akt notarialnych z terenów Królestwa Polskiego dla okresu polskojęzycznego notariatu. Wieloletnia praca wolontariuszy zaowocowała powstaniem jednego z największych cyfrowych repozytoriów tego typu materiałów.

W 2026 roku uruchomiono pierwszy w Polsce projekt wykorzystujący sztuczną inteligencję do tagowania, transkrypcji i tłumaczenia staropolskich ksiąg sądowych zgromadzonych w Skanotece. W krótkim czasie powstały setki tysięcy indeksów, a łacińskie zapisy zostały uzupełnione o tłumaczenia na język polski, znacząco zwiększając dostępność tych źródeł dla badaczy genealogii.

Rozwój organizacji

Jesienią 2022 roku zaprezentowano nowe logo PTG, autorstwa Mileny Murawskiej-Polak z CHYŻO Studio. Stopniowo zaczęło ono pojawiać się we wszystkich serwisach internetowych oraz materiałach informacyjnych Towarzystwa.

Równolegle prowadzono działania mające na celu dalsze wzmacnianie organizacji i zapewnienie jej stabilnych podstaw funkcjonowania.

Jednym z najważniejszych celów Zarządu było uzyskanie przez Polskie Towarzystwo Genealogiczne statusu organizacji pożytku publicznego. Pierwszy wniosek, złożony w 2023 roku, został odrzucony przez sąd rejestrowy z uwagi na konieczność dostosowania statutu do wymagań stawianych organizacjom pożytku publicznego. Niezbędne zmiany przyjęto podczas XVI Walnego Zgromadzenia Członków w 2024 roku, a ponowny wniosek został zatwierdzony. 23 października 2024 roku Polskie Towarzystwo Genealogiczne otrzymało status organizacji pożytku publicznego.

Uzyskanie statusu OPP otworzyło nowe możliwości finansowania działalności. Przez wiele lat zakup aparatów fotograficznych, skanerów, serwerów i innego wyposażenia był możliwy wyłącznie dzięki zbiórkom prowadzonym wśród członków i sympatyków PTG. Środki pozyskiwane od 2025 roku z odpisu 1,5% podatku stworzyły stabilniejsze podstawy finansowania kolejnych przedsięwzięć i umożliwiły planowanie inwestycji z większym wyprzedzeniem.

Dwadzieścia lat później

W ciągu dwóch dekad Polskie Towarzystwo Genealogiczne przeszło drogę od niewielkiego stowarzyszenia skupiającego grupę pasjonatów do największej w Polsce organizacji zajmującej się społeczną digitalizacją, indeksacją i udostępnianiem źródeł genealogicznych. Wokół Towarzystwa powstała społeczność obejmująca setki wolontariuszy – skanujących, indeksujących, administratorów baz danych, programistów, koordynatorów projektów oraz osób wspierających działalność organizacyjną i prawną.

Efektem ich zaangażowania jest ponad 67 milionów indeksów udostępnionych w Genetece oraz ponad 18 milionów skanów zgromadzonych w Skanotece. Nie mniej istotnym osiągnięciem było jednak wypracowanie modelu funkcjonowania Towarzystwa opartego na społecznej pracy wolontariuszy. Wszystkie bazy i serwisy PTG od początku powstają bez jakiegokolwiek wynagrodzenia dla osób indeksujących, skanujących, administrujących czy tworzących rozwiązania informatyczne, a efekty ich pracy są udostępniane wszystkim zainteresowanym bezpłatnie i bez konieczności logowania.

Przez blisko dwadzieścia lat jedynym źródłem finansowania Towarzystwa pozostawały składki członkowskie i darowizny przekazywane przez osoby związane ze środowiskiem genealogicznym. Dopiero od 2025 roku działalność wspierają również środki pochodzące z odpisu 1,5% podatku. PTG nigdy nie korzystało z dotacji ani innych form finansowania ze środków publicznych.

W ten sposób Polskie Towarzystwo Genealogiczne wyznaczyło wyjątkową – również w skali światowej – drogę rozwoju społecznej genealogii. Opiera się ona na bezinteresownym zaangażowaniu, wzajemnym zaufaniu i przekonaniu, że wspólna praca pozwala osiągać cele niemożliwe do zrealizowania przez pojedyncze osoby, a często nawet przez przedsięwzięcia dysponujące znacznymi środkami finansowymi.

Historia Polskiego Towarzystwa Genealogicznego jest przede wszystkim historią ludzi, którzy postanowili poświęcić swój czas, wiedzę i umiejętności, aby zachować oraz udostępnić kolejnym pokoleniom źródła dokumentujące historię polskich rodzin. Po dwudziestu latach działalności misja PTG pozostaje niezmienna: ułatwiać każdemu odkrywanie historii własnej rodziny oraz sprawiać, by źródła genealogiczne były dostępne dla wszystkich.

Opracowanie: Patrycja Adamus
Lipiec 2026 r.

Tekst przygotowano na podstawie materiałów archiwalnych Polskiego Towarzystwa Genealogicznego, dokumentów, publikacji oraz relacji osób uczestniczących w opisywanych wydarzeniach.