|
|
|
|
| Archiwalia MDL |
| Dodano: czwartek, 03 marca 2011 - 15:02 Autor: Szczerbiński |
 Artykuł opisuje historię dokumentów WKL v. MDL po upadku Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Został opracowany na podstawie informacji zawartej w książce Normana Daviesa pt. Zaginione Królestwa, wyd. Znak, Kraków 2010. Wynika z niego jakie losy spotkały dokumenty archiwalne w zależności od sytuacji politycznej i historycznej. W zasadzie jest to wielki skrót wybranych fragmentów pięknie napisanego rozdziału piątego książki pt. MDL - Wielkie Księstwo, które miało królów. Wydaje mi się, że powinna przeczytać go każda osoba poszukująca swoich korzeni (głównie na Kresach). Pozwoli to uświadomić sobie, że wiele dokumentów praktycznie dzisiaj jest nie do odzyskania. Za szczęśliwych (a jest ich dzisiaj jedynie 20 procent) mogą się uważać Ci, którym los w historii sprzyjał.
Unia Lubelska w 1569 r. Korony z Litwą była w pewnym sensie praprzodkiem współczesnej Unii Europejskiej. W Nowogrodzie Iwan IV zwany Groźnym na wieść o podpisaniu Unii, w odwecie systematycznie przez okres pięciu tygodni mordował od 500 do 1 tys. osób dziennie. Następnie wrócił do Moskwy, by szykować kotły z wrzącym olejem i rzeźnickie haki – jako narzędzia kary dla kilkuset osób w Moskwie sympatyzujących z Nowogrodem. Na wieść o tym Zygmunt August, zamknął się w zamku w Knyszynie k. Białegostoku, przestał przyjmować senatorów i wkrótce zmarł (7. 07. 1572 r.). W jego testamencie, był oto taki zapis: „Przeto tym naszym testamentem obojemu państwu, Koronie Polskiej i Wielkiemu Księstwu Litewskiemu, dajemy, odkazujemy, zostawiamy miłość, zgodę, jedność, którą przodkowie naszy nazwali po łacinie unią i mocnymi spiski, spolną obywatelów obojego państwa przysięgą utwierdzonymi, na wieczność ukrzepili ...".
Jak dzisiaj wygląda ta jedność mamy szansę obserwować na co dzień. Faktem jest, że Rzeczpospolita Obojga Narodów przestała istnieć. Dzisiaj można jedynie doszukiwać się jej śladów na płaszczyźnie dziedzictwa kulturowego. W przypadku MDL (M-Magnus, D-Ducatus, L-Lithuanie) ogromne partie archiwów (około 80 procent) całkowicie zniknęły. Metryka Litewska, zawierająca oryginalne rejestry i wpisy nie istnieje jako jeden zbiór, przechowywany w jednym miejscu. Proces rozproszenia rejestrów WKL przebiegał w dziewięciu etapach:
- W 1572 główna cz. dokumentów (ale nie same rejestry) oddana została pod opiekę ostatniemu z przed Unii kanclerzowi Mikołajowi Radziwiłłowi zwanemu Rudym i przewieziona do pałacu w Nieświeżu.
- Od roku 1572 do 1740 archiwa z okresu po zawarciu Unii oraz starsze były przechowywane w Kancelarii w Wilnie. Większość dokumentów dot. polityki zagranicznej skatalogowano w Metryce Koronnej. Do Metryki Litewskiej włączono liczne zbiory dokumentów dotyczących Księstwa Moskiewskiego i Tatarów.
- Podczas potopu szwedzkiego (1655-1660) znaczna część dokumentów z lat 1655-1656 i wpisów została zagrabiona i wywieziona do Sztokholmu. Jedynie część z tego została rewindykowana po pokoju w Oliwie z 1660 r., istotna zaś część, pozostała w Szwecji.
- W roku 1740 Kancelarię Wielkiego Księstwa i jej dokumenty przeniesiono do Warszawy. Następnie ustanowiono wspólny polsko-litewski nadzór na nimi. Ponieważ większość akt pisano cyrylicą, od roku 1777 porobiono krótkie streszczenia w języku polskim i rozpoczęto proces kopiowania dokumentów oraz transkrypcję na język łaciński.
- W 1795 r. zawartość warszawskich archiwów i bibliotek, a także ocalałych rejestrów przechwyciła armia rosyjska. Zostały one wywiezione do Sankt Petersburga, gdzie zgodnie z planem dołączyły do archiwów z Nieświeża.
- W ciągu XIX w. archiwiści Imperium Rosyjskiego porozdzielali polsko-litewskie rejestry zgodnie z własnymi potrzebami administracyjnymi np. wszystko co odnosiło się do Ukrainy, wywieziono do Kijowa.
- W roku 1887 sporządzono niekompletny i niedokładny katalog zawartości Metryki Litewskiej, który następnie został skompilowany i opublikowany w Sankt Petersburgu.
- W roku 1921 na mocy traktatu ryskiego postanowiono dokonać restauracji wszystkich archiwów wywiezionych z Warszawy w 1795 r. Postanowienie to częściej łamano niż przestrzegano.
- W roku 1939 władze warszawskie Archiwów Miejskich usunęły z centrum miasta tyle akt, ile się dało, ale znaczne partie przedwojennych zbiorów zostały zniszczone podczas wojny na skutek pożarów i bombardowań oraz w wyniku dokonywanych przez Niemców grabieży.
Informacja opracowana na podstawie książki Normana Daviesa pt. „Zaginione Królestwa” wydawnictwo Znak, Kraków 2010.
Jerzy Adam Szczerbiński
|
|
|
|
|
Małgorzata_Dudek