|
|
|
|
| życie chłopów pańszczyźnianych |
| Dodano: poniedziałek, 27 października 2025 - 14:04 Autor: Janiszewska_Janka |
 Ku pamięci moich rodzin Bryłów i Wawrzyniaków ze wsi Kamień
Życie poddanych Juliana Czartkowskiego w wielkopolskiej wsi Kamień wg. tabel prestacyjnych z 1846 i 1860 roku oraz akt metrykalnych w parafii Dębe
Spis treści
Wstęp
Rozdział 1 Charakterystyka wsi Kamień
Rozdział 2 Właściciele wsi Kamień
Rozdział 3 Stan poddanych w 1846 r
-Spis osób z numerami domów, dane urodzenia, ślubu i zgonu
-Spis osób z numerami domów, dane urodzenia, ślubu i zgonu
-Uposażenie rolnika wg tabeli
-Obowiązki rolnika dla właściciela dóbr
-Obowiązki dla instytutów duchownych
-Obowiązki rolnika dla gminy
-Obowiązki dla rządu
-Uwagi ogólne lub szczególne właściciela dóbr
-Podsumowanie i średnia wieku życia poddanych
Rozdział 4 Stan poddanych w 1860 r wg wykazów uzupełniających
-Spis osób wg wykazu z 1846 r, dane urodzenia i ślubu
-Uposażenie rolnika
- Obowiązki rolnika dla właściciela dóbr
-Obowiązki rolnika dla instytutów duchownych lub innych
-Obowiązki dla rządu
-Uwagi ogólne lub szczególne właściciela dóbr
-Wykaz dodatkowy ubywających poddanych do 1860 r
-Podsumowanie
Rozdział 5 Wnioski dotyczące warunków i długości życia chłopów pańszczyźnianych
Źródła informacji
WSTĘP
„Nie byłbym szlachcicem, gdyby chłop nie był chłopem; podłość kondycji chłopskiej naszę wynosi „
król Polski Stanisław Leszczyński
Coraz częściej czytam różne wypowiedzi na temat chłopów pańszczyźnianych, w których lekceważy się ciężkie warunki ich życia, a nawet zakłada, że mieli wręcz wygodne i spokojne życie. To absolutna bzdura i dowody istnieją w postaci tabel prestacyjnych sporządzonych w 1846 roku oraz metryk urodzeń, ślubów i zgonów mieszkańców danej wsi.
Tabele prestacyjne to spisy zawierające wykaz mieszkańców wsi wraz z opisem gospodarstw chłopskich z 1846 r.
Tabele prestacyjne stanowiły podstawę dla sporządzanych tabel nadawczych w związku z przeprowadzanym uwłaszczeniem chłopów w Królestwie Polskim z mocy dekretu cara Aleksandra II Romanowa O uwłaszczeniu włościan w Królestwie Polskim z dnia 2 marca 1864 r. Sporządzono je w celu zapobieżenia wzrostowi obciążeń feudalnych nakładanych na chłopów przez właścicieli ziemskich. Oprócz wspomnianego opisu tabela zawierała informację o zniesieniu wszelkiego najmu przymusowego. Zawierała również spis darmowych prac wykonywanych dotychczas przez chłopów, a zniesionych w 1846 roku mocą dekretu cara Mikołaja I Romanowa. Tabele prestacyjne w przeciwieństwie do tabel nadawczych sporządzane były w języku polskim. Pierwsza strona zawierała nazwę wsi oraz jej adres.
Zapisane w tabelach liczne obowiązki jakie musiał świadczyć bezpłatnie chłop pańszczyźniany, jego żona i dzieci są szokująco trudne więc skutkiem takich warunków była wysoka śmiertelność tych ludzi. Ze względu na fakt, że przodkowie mojej babci Marianny z Wawrzyniaków Wieteckiej pochodzili ze wsi Kamień w Wielkopolsce, dokonałam szczegółowej analizy życia chłopów pańszczyźnianych w tej wsi. Tak się dobrze składa, że AP w Kaliszu opublikowało tabele wykazujące uposażenie, obowiązki i powinności rolników po wsiach i miastach osiadłych, w tym te dotyczące wsi Kamień w powiecie kaliskim, gminie Kamień i parafii Dębe z lat 1846 i 1860, które są przedmiotem moich badań. Aby móc rozpoznać wymienionych tam rolników i ustalić ich daty urodzeń, ślubów i zgonów, mogłam posłużyć się skanami tych aktów opublikowanymi na szukajwarchiwach.gov.pl oraz indeksami zawartymi na portalach genealogicznych takich jak: genealodzy.pl, projekt Poznań i BaSIA. Mimo, iż spisy obejmowały w 1846 r tylko 38 osób, a w 1860 r tylko 19 osób, to praca była żmudna, bo dotyczyła urodzonych w innych wsiach i parafiach oraz umierających także w innych miejscowościach.
Moi prapradziadkowie to Józef Grzegorz Wawrzyniak i Jadwiga Brylanka, którzy ślub brali w parafii Dębe w dniu 18.11.1838 r. Józef przybył na służbę do wsi Kamień ze wsi Strzegowa w parafii Gostyczyna, gdzie się urodził w 1811 roku, a Jadwiga pochodziła z rodziny osiadłej na stałe we wsi Kamień i urodziła się w 1818 r. W tej wsi Kamień urodził się i mieszkał Kazimierz Bryła ojciec Jadwigi, a mój praprapradziadek. Mój prapradziadek Józef Grzegorz Wawrzyniak żenił się 4 razy, bo jego żony i dzieci umierały, a jak się okazało miał obowiązek stałego dostarczania do roboty u Juliana Czartkowskiego kobiety do przędzenia i dzieci do roboty przy warzywach. Niestety nie był wyjątkiem i inni poddani także musieli szybko się żenić i płodzić dzieci, bo niewielu miał Czartkowski poddanych, a inni nie chcieli u niego pracować. Ten artykuł napisałam z trudem po roku od zebrania materiałów, gdyż tak przeżywałam niedolę tych ludzi. Teraz, z okazji ukończenia przeze mnie 80 lat, postanowiłam pokazać jak straszne było życie moich przodków, niewyobrażalne dla ludzi współczesnych.
Rozdział 1 – Charakterystyka wsi Kamień
W Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego możemy przeczytać dość szczegółowy opis tej wsi, który tu w całości przytoczę:
„ Kamień nad błotem Staw i Podbyczek, wieś i folwark, powiat Kaliski, gmina Kamień, parafia Dębe, odległa od Kalisza wiorst 12, od Cekowa 8, przy szosie z Kalisza do Turku; Wieś Kamień wraz z osadą Orzeł ma domów 24, mieszkań komorników 534; folwark Kamień wraz z osadą Piaski i Orzeł ma domów 15, mieszkań komorników 107. Dobra Kamień z folwarkiem Dzięciół, kolonią Beznatka i Orzeł, nad rzeczką Swedrnią. Rozległe mórg 2250; pod pługiem mórg 1100, lasu mórg 700, zagajników 250, łąk i pastwisk mórg 350. Grunta przeważnie mocne w kulturze, od lat 40 w płodozmianie, gospodarstwo postępowe, inwentarz ulepszony hodowlą od dawna zaprowadzoną. Lasy urządzone, budowle murowane pod dachówką i blachą. Jest cegielnia produkująca cegłę i dachówkę, gorzelnia duża, browar wyrabiający piwo pojedyncze; była i destylarnia, fabryka wódek słodkich, likierów,araku, fabryka octu na wielką skalę. Teraz skutkiem nowej ustawy akcyznej zniesione. Jest tu szkoła od lat 30 zaprowadzona przez ówczesnego właściciela
J. Czartkowskiego, a medalem srebrnym wielkim w roku 1860 przez Towarzystwo rolnicze obdarzona.
Urząd wójta gminy. Gmina Kamień należy do sądu gminnego okręgu III w Morawinie, poczta w Cekowie, składa się ze wsi Kamień, Dzięciół, Orzeł i Beznatka. Dęba, kolonia Dębe, Biernatki i Florentyna, Rożdżały, Kobierno, Frankowizna, Koźlątków i Krzyżanki, Mazanin i Podzborów, Szadek i Przedzeń, Młyńsko, Kuszyn, Jaszczury, Szadokierz. W ogóle ziemi pod pługiem mórg 7544, lasu mórg 3515. W tem dominalnego mórg 5252, ziemi ornej włościan 2391; lasu dominalnego 3447, włościan 68 mórg. Ludność wynosi 3961 mieszkań komorniczych, w tej liczbie ewangelików mężczyzn 248, kobiet 239, żydów 10. Był tu kościół parafialny zajęty w XVI wieku przez różnowierców, w roku 1816 spalił się; w miejsce tego w roku 1848 ówczesny właściciel Julian Czartkowski wystawił kaplicę mszalną, razem i grobową familijną, gdzie spoczywają zwłoki ś.p. Magdaleny z Umińskich Czartkowskiej, córki jenerała wojsk polskich. Dziś te dobra przeszły w posiadanie Z i Maryi z Czartkowskich małżonków Łaszczyńskich. Statuta synodalne prowincyi gnieźnieńskiej (Helcel, Star. Pomn. Prawa polskie, 1856 Kraków) świadczą, że w roku 1271 odprawiono synod we wsi Kamieniu nad rzeką Swędrnią przy Kaliszu w czasie wiecowego tamże zjazdu książąt polskich i uchwalono prowincyonalne statuta, które Jarosław w zbiór swój objął. W roku 1655 i 56 za Jana Kazimierza w czasie wojny szwedzkiej było tu większe starcie się wojsk; w lasach kamieńskich są znaczne okopy i podanie mówi, że w tych błotach szwedzi skarby zatopili; ztąd wynikły poszukiwania bez skutku; w późniejszym dopiero czasie bo przez wybicie kanału i osuszenie, odkryły się pastwiska i łąki, dające obfite a dobre siano. Kamień należał w XV i XVI wieku do Zarębów.”
Rozdział 2 – Właściciele wsi Kamień
W badanym okresie lat 1846 – 1860 właścicielem wsi Kamień był Julian Seweryn Teofil Czartkowski z Czartek herbu Korab, który w dniu 01.09.1838 r aktem nr 5 w parafialnym kościele wsi Dębe poślubił dziedziczkę wsi Kamień z przyległościami, pannę Magdalenę Umińską, córkę generała byłych wojsk polskich Jana Nepomucena Umińskiego i Magdaleny Teodozji Ewy z Gembarthów Umińskiej I v Piotrowskiej.
Aby prześledzić linię właścicieli tej wsi sięgnęłam do Tek Dworzaczka, który na podstawie zapisów w księgach grodzkich i ziemskich pokazał stosunki własnościowe tej wsi. Wieś Kamień była przedmiotem masy spadkowej w rodzinie Zarembów, którzy ją często wydzierżawiali lub wyderkowali. Wyderkowanie, to w dawnej Polsce kupienie majątku z zapewnieniem poprzedniemu właścicielowi prawa odkupu więc wieś zmieniała właścicieli.
W celu dokładnego pokazania procesu przejmowania dóbr wsi Kamień przez różnych właścicieli zacytowałam zapisy profesora Dworzaczka rozwijając zastosowane tam skróty.
W rezygnacjach z XVI wieku w księgach poznańskich znajduje się pierwszy taki zapis o przejściu wsi w ręce Gostyńskich.
7064 (Nr. 1393) 1533
G. Wacław Zaremba z Kalinowy, wojewodzic kaliski, i Dorota z Potulic, małżonkowie, całą wieś Kamień powiatu kaliskiego. za 1. 500 zł. G. Maciejowi Borkowi Gostyńskiemu kasztelanowi śremskiemu i jego spadkobiercom, tj. Janowi Gostyńskiemu i jego potomkom, a nie innym spadkobiercom wydaje (f. 586) Dorota z Potulic, córka zmarłego Mikołaja z Potulic, kasztelana rogozińskiego, żona Wacława Zaremby, w towarzystwie Przecława P. kasztelana kamieńskiego, stryja rodzonego i Jana Gostyńskiego Borka wuja, aprobuje rezygnację dóbr ojczystych dokonaną po śmierci ojca jej G. Andrzejowi Grodzieńskiemu za 5. 000 zł. w r. 1531 (f. 586v)
Kolejny zapis pokazuje przejście tej wsi w ręce Żychlińskich a następnie Krzyckich, którzy przez Zarembianki byli z nimi spowinowaceni .
Grodzkie i ziemskie > Poznań > Rezygnacje > XVI wiek
1226 (Nr. 1394) 1542
G. Wacław Zaremba z Kalinowy, kasztelan nakielski, całą wieś Kamień p. kaliskiego. za 800 zł. w. 400
talarach srebrnych i 1. 760 złp. G. Janowi Zychlińskiemu wyderkuje. (f. 548)
2860 (Nr. 1395) 1546
M D. Wacław Zaremba z Kalinowy, kasztelan nakielski. całą wieś Kamień powiatu kaliskiego. za 1.000 zł. G. Mikołajowi Krzyckiemu podkomorzemu poznańskiemu wyderkuje. (f. 283)
W tym samym 1546 roku Mikołaj Krzycki wydzierżawia tę wieś dawnemu właścicielowi Wacławowi Zarembie:
1236 (Nr 9) 1546
G. Mikołaj Krzycki podkomorzy poznański i tenutariusz wsi Kamień, dobra swe wyderkowe, tj. wieś. Kamień powiatu kaliskiego. wydzierżawia Wacławowi Zarembie kasztelanowi nakielskiemu. za 80 zł. (f. 475)
1538 (Nr 14) 1551
Krzysztof i Wolgang Krzyccy, synowie i spadkobiercy. zmarłego G. Mikołaja Krzyckiego podkomorzego poznańskiego w imieniu swoim oraz: Ludwika, Andrzeja, Stanisława i Mikołaja Krzyckich braci swych rodzonych kwituje Wacława Zarembę z Kalinowy kasztelana nakielskiego z 80 zł. dzierżawy wsi Kamień przez zmarłego ojca ich (p. 848)
W ten sposób Wacław Zaremba pozostał jako użytkujący dobra wsi Kamień mimo, że nie zdołał wykupić tych wyderkowanych dóbr.
Ród Zarembów był liczny i w 1544 roku dokonano działów majątków Zarembów między braci: Krzysztofa, Jana, Wacława i Stanisława oraz przydzielono opiekę nad ich siostrami – pannami Katarzyną i Barbarą, co zmusiło Wacława do wyderkowania wsi Kamień. Informacja o tych działach została zapisana w inskrypcjach XVI wieku w księgach grodzkich i ziemskich kaliskich Nr 7 z 1544 r.
Na temat właścicieli wsi Kamień w XVII wieku znajdujemy w Tekach Dworzaczka taki tekst:
Zap. Tryb. Piotrk.
411 (Nr. 28b) 1629
Jerzy Chełmski syn zmarłego Stanisława Chełmskiego z zmarłej Marjanny Zarembianki, zmarłego Stanisława Chełmskiego brat rodzony, dóbr zaś wszystkich i sum pieniężnych zmarłego Andrzeja Zaremby i synów jego: Rafała, Abrahama, Gabryela i Zofji Zarembianki żony Mikołaja Rogozińskiego cyw. zmarłej z bratem swym rodzonym Andrzejem Chełmskim dziedzic wsi Kamień osada i Wojnowo pustkowie Marcjanowi Zaleskiemu pisarzowi zs. sieradzkiemu. za 30. 000 flp. sprzedaje (p. 2134) Gabryel Zaremba dziedzic w Kamieniu (p. 2140) Mikołaj Rogoziński syn ojca Jana Rogozińskiego dziedzic w Zborowie (p. 2145) Piotr Rogoziński syn ojca Jana brat rodzony Mikołaja (p. 2150)
W kolejnych latach na skutek spadków i posagów wieś Kamień znalazła się w rękach Łodzia Ponińskich i w drodze zakupu staje się własnością Franciszka Gembartha w II połowie XVIII wieku, a tak zapisano ten fakt w Tekach Dworzaczka:
Grodzkie i ziemskie > Kościan > Inskrypcje
10492 (Nr. 329) 1762
Kasper Łodzia Poniński, syn ojca Stanisława Łodzia Ponińskiego, podkomorzego JKMci, z Franciszki Bidzińskiej, obecnie 2-o v. żony Michała Leszczyńskiego cześnika sandomierskiego, 1-o v. zrodzony, z zmarłego Hieronima Łodzia Ponińskiego. podkoniuszego koronnego. bp. zmarłego stryja rodzonego spadkobierca, dziedzic dóbr Kamień z przyległościami. w powiecie kaliskim z jednej strony i Franciszek Gembarth, syn ojca Hieronima Gembarth z zmarłej Marcjanny Kamieńskiej, z drugiej strony Kontraktu sprzedaży Kamienia z wsią Zakrzyno i młynów Cierpiątka i Orzeł s. v 195. 000 złp. (f. 88v)
6447 (Nr. 204/ 205) 1763
Maciej Tymiński plenipotent ks. Kaspra Ponińskiego kanonika sandomierskiego kwituje Franciszka Gambartha, obecnego dziedzica wsi Kamień i Zakrzyn, z 21. 197 złp. na poczet pozostałości ceny przy sprzedaży tych dóbr przez pryncypała zeznaje. na rzecz Gembartha (f. 176)
Takim oto sposobem dobra wsi Kamień znalazły się w rękach rodziny Gembarthów, którzy mieli swoje dobra także w pobliskiej gminie Lisków. Jako spadkobiercy tych dóbr występowali synowie Franciszka Gembarta (Gembartha): Aleksander, Józef i Kacper . Z zapisów w inskrypcjach kaliskich XVIII wieku wynika, że:
7150 (Nr. 214/ 216) 1774
Franciszek Gembarth dziedzic wsi Kamień w powiecie kaliskim mianuje plenipotentem syna Aleksandra G. (f. 175)
Podobnie jak poprzedni właściciele wsi Kamień także Gembarthowie znajdowali dzierżawców swych dóbr, a sami tylko czerpali zyski.
W inwentarzach dóbr szlacheckich dawnego powiatu kaliskiego zapisano fakt wydania do użytkowania tych dóbr Maciejowi Łakińskiemu.
Kamień 3 V 1776
Fragment aktu oddania dóbr Maciejowi Łakińskiemu. Właściciel: Franciszek Gembart.
W inskrypcjach poznańskich XVIII wieku czytamy natomiast o zakończeniu zatargu jaki Gembarthowie mieli z Maciejem Dobrogoyskim, gdzie występuje Kasper Gembarth dziedzic Kamienia i Zakrzyna:
7809 (Nr. 1361) 1784
Kasper Gembarth, syn ojca Franciszka Gembarth dziedzica dóbr Kamienia i Zakrzyna z przyległościami z Teodozji z Bielińskich, w imieniu swoim oraz X. Józefa kanonika metropolitalnego gnieźnieńskiego oficjała kaliskiego i Aleksandra braci swych rodzonych Gembartów, z jednej strony i Maciej Dobrogoyski podczaszy bracławski syn ojca Kazimierza z zmarłej Marjanny Koczorowskiej, zmarłego Tomasza Koczorowskiego z zmarłej Katarzyny Gałęskiej, zmarłego Macieja Gałęskiego siostry rodzonej córki, syn a Macieja Gałęskiego nepos. i spadkobierca z drugiej strony, komplanacja( koniec zatargu). (f. 140)
W następnych latach tylko Kasper Gembarth występuje jako dziedzic Kamienia i tylko on dysponuje tymi dobrami i także je wydzierżawia:
7981 (Nr. 226) 1786
Kasper Gembarth dziedzic dóbr Kamienia w powiecie kaliskim z jednej strony i Antoni Kurzydłowski z drugiej strony, kontrakt 3-letniej dzierżawy dóbr Kamień dziś (9/6) spisany (f. 80).
Kasper Gembarth i Ludwika Walewska mieli tylko jedną córkę Magdalenę Teodozję Ewę, która urodziła się w 1787 we wsi Kamień akt 3 w parafii Dębe. Pierwotnie poślubiła Michała Korwin Piotrowskiego z którym została rozwiedziona i w dniu 17 grudnia 1816 r w parafii Dębe odbył się jej ślub z Janem Nepomucenem Umińskim urodzonym 05.02.1778 r w Czeluścinie z Hilarego Umińskiego i Franciszki Ryszewskiej. Był to oficer wojsk polskich i służbę zakończył w stopniu generała dywizji, był także uczestnikiem Insurekcji 1794 r. Jako adiutant gen. Antoniego Józefa Madalińskiego, a także wojen napoleońskich oraz Powstania Listopadowego 1830 – 1831 r.
Małżonkowie zamieszkali w dobrach Umińskich w Smolicach, gdzie urodziły się ich dzieci:
1) Magdalena w 1817 r zmarła w 1848 r w Kamieniu
2) Jan Nepomucen 1818 zmarł na koklusz w 1819 w Smolicach
Matka tych dzieci Magdalena z Gembarthów Umińska zmarła niedługo później w Smolicach, w dniu 17.10.1821 r i została tam pochowana , a jedyną spadkobierczynią majątku rodzinnego Kaspra i Ludwiki Gembarthów została ich wnuczka Magdalena Umińska. Dziadkowie niedługo potem także zmarli, bo Kacper Gembarth zmarł w dniu 08.05.1822 r w Kamieniu, a Ludwika z Walewskich Gembarth także w Kamieniu w dniu 14.04.1830 r. Zostali pochowani w parafii Świętej Rodziny w Kaliszu.
Jak wcześniej napisałam, poprzez ślub w 1838 r Magdaleny Umińskiej, właścicielki wsi Kamień i Rożdżały z przyległościami z Julianem Sewerynem Teofilem Czartkowskim dobra te przeszły w jego władanie. Magdalena z Umińskich Czartkowska zmarła w Kamieniu w 1848 r, i pochowana została w wybudowanej w tym celu rodzinnej kaplicy w Kamieniu, a Julian Czartkowski ożenił się ponownie w Skalmierzycach w 1853 r akt nr 53 z Zofią z Glotrów Unrug, wdową mającą 25 lat.
Z pierwszego małżeństwa urodziła się Marianna Franciszka Gabriela Helena Czartkowska, która w wieku 21 lat poślubiła w parafii Dębe aktem nr 10 z 1868 r
Zygmunta Stanisława Łaszczyńskiego, syna Jakuba i Florentyny, mającego lat 32.
Majątek Kamień przypadł właśnie jej jako posag i tam zmarł jej mąż w 1891 r.
Natomiast Julian Czartkowski wybudował pałac w Rożdżałach, gdzie zamieszkał z drugą żoną i spłodził córkę Felicję Cecylię Elżbietę Eugenię Czartkowską, która w wieku 22 lat poślubiła w parafii Tłokinia w 1876 r akt 10 Juliusza Kornela Gościmskiego mającego 33 lata, syna Michała i Rozalii z Tumanowiczów.
Na temat Juliana Czartkowskiego i jego śmierci ukazały się informacje i życiorys w Dzienniku Poznańskim, które zostały opisane w Tekach Dworzaczka:
Gazety > XIX wiek > Część 1
7487 (Dziennik Poznański) 1891
W Rożdzałach pod Kaliszem 24/VI. + Julian Czartkowski, weteran byłego wojska polskiego lat 85. (nr 144) [0Patrz. lp. 7507.]
7507 (Dziennik Poznański) 1891
(lp. 7487) Z Kaliskiego 19/VII. art. Julian Czartkowski dziedzic dóbr Rozdżały. Syn Wincentego i Józefy z Niemojowskich. Urodził się w 1806 we wsi Krąków nad Wartą. Rodzina ta, osiedlona od kilkuset lat w dawnym województwie sieradzkim, wywodziła nazwę od wsi Czartki. Ojciec zmarłego był podprefektem a następnie komisarzem obwodowym w Warcie a po tym w Kaninie. Julian po szkołach wstąpił do strzelców konnych stąd do szkoły podchorążych. W 1828 mianowany oficerem w 1 pułku strzelców konnych. Żononaty dwa razy: 1) Magdalena z Umińskich, 2) Zofja z Glotrow. Zostały 2 córki. Z 1-szej żony Maria, wdowa po Zygmuncie. Łaszczyńskim, która dostała w posagu Kamień i z 2-giej Alicja, za Julianem Gościmskim z Krągoli wzmianka o dwóch wnuczkach Gościmskich Rózi i Losi. (nr 164)
( mylnie zapisano imię drugiej córki bo to Felicja, a nie Alicja wg jej aktu ślubu z Gościmskim).
Rozdział 3 – Spis poddanych w 1846 roku
Spis osób z numerami domów, dane urodzenia, ślubu i zgonu
1) Małolepszy Kasper vel Sobański nr domu 4, ur 1795 r Kamień, ślub 1816 r akt 9 Dębe z Franciszką Pastusiak, zmarł 1848 r Kamień – żył 53 lata
2) Goral Roch syn Balcera nr 12, ur 1808 r Kamień, ślub 1829 r akt 11 Dębe z Marianną Sobańską, zmarł 1870 r Kamień - żył 62 lata
3) Goral Wojciech syn Tomasza nr 19, ur 1813 r Kamień, 1 ślub 1832 r akt 10 Dębe z Anastazją Maślak, 2 ślub 1858 r akt 13 Dębe z Józefą Goral c.Rocha, zmarł 1861 Kamień – żył 48 lat
4) Walczak Jakub vel Florczak syn Floriana nr 24, ur 1799 Kamień, ślub 1826 r akt 6 Dębe z Franciszką Dobek, zmarł 1850 r Kamień – żył 51lat
5) Galuba Józef , dom nr 6, ur 1815 r Kamień, ślub 1836 r akt 8 Dębe z Wiktorią Basior, zmarł 1870 r Kamień – żył 55 lat
6) Bryła Stanisław syn Kazimierza nr 8, ur 1816 Kamień, 1 ślub 1842 r akt 1 Dębe z Marianną Basior, 2 ślub 1845 r akt 9 Dębe z Antoniną Kaczmarek, zmarł 1846 r Kamień - żył 30 lat
7) Goral Roch syn Kazimierza nr 15, ur 1801 r Kamień, 1 ślub 1825 r akt 11 Dębe z Józefą Sobańską, 2 ślub 1850 r akt 4 Dębe z Franciszką Wąsik, zmarł 1859 r Kamień – żył 58 lat
8) Majda Wincenty s Kazimierza nr 16, ur 1798 Zakrzyn, ślub 1826 r akt 7 Dębe z Marianną Drzewiecką , zmarł 1851 r Kamień – żył 53 lata
9) Zieliński Andrzej vel Sowiński nr 17, ur 1823 r Kamień, ślub 1846 akt 6 Dębe z Józefą Arnold - Rozner zd Goral, zmarł 1891 r Kamień – żył 68 lat
10) Wybieralski Walenty nr 18 , ur 1810 Konarzewo, ślub 1833 r akt 11 Dębe z Jadwigą Sobańską, zmarł 1852 r Kamień – żył 42 lata
11) Augustyniak Michał nr 22, ur 1816 Dębe, 1 ślub 1843 r akt 1 Dębe z Teklą Sobańską, 2 ślub 1851 r akt 12 Dębe z Klarą Pilarczyk, 3 ślub 1872 r akt 21 Dębe z Katarzyną Lebioda, zmarł 1891 r Kamień – żył 75 lat
12) Goral Grzegorz dom nr 23, ur 1813 r Kamień, ślub 1832 r akt 8 Dębe z Apolonią Śmigielską, zmarł 1852 r Kamień – żył 39 lat
13) Garczarek Grzegorz s. Szymona i Katarzyny nr 25, ur 1818 r Kamień, ślub 1838 akt 11 Dębe z Urszulą Dobek, zmarł 1876 r Kamień – żył 58 lat
14) Mikołajczyk Bartłomiej nr 26, ur 1807 r Zborów, 1 ślub 1841 r akt 1 Dębe z Franciszką Cierpiatka , 2 ślub 1867 r akt 24 Dębe z Franciszką Grzeszczyk, zmarł 1878 r Kamień – żył 71 lat
15) Ludwiczak Marcin vel Tomczak dom 27, ur 1804 Potworów, ślub 1824 r akt 8 Dębe z Elżbietą Czubaj ( Czubal) , zmarł 1852 r Kamień – żył 48 lat
16) Majda Józef syn Marcina nr 28, ur 1818 Kamień, 1 ślub 1841 r akt 2 Dębe z Franciszką Basior , 2 ślub 1862 r akt 25 Dębe z Teofilą Goral zd Ordyniak, zmarł 1892 r Kamień – żył 74 lata
17) Majda Marcin syn Antoniego nr 26, ur 1791 Kamień, ślub 1817 akt 2 Dębe z Magdaleną Grabarz, zmarł 1848 r Kamień – żył 57 lat
18) Hancyk Karol syn Tomasza nr 10, ur 1798 r Kamień, 1 ślub 1821 akt 3 Dębe z Różą Staszak, 2 ślub 1835 r akt 1 Dębe z Antoniną Garczarek, zmarł 1849 r Kamień – żył 51 lat
19) Goral Józef syn Tomasza dom nr 21, ur 1815 r Kamień, ślub 1837 r akt 10 Dębe z Agatą Sobańską, zmarł 1856 r Kamień – żył 41 lat
20) Sobczak Jan syn Marcina dom nr 5, ur 1797 r Kamień, ślub 1824 r akt 5 Dębe z Rozalią Tyczyńską, zmarł 1828 r Kamień – żył 31 lat
21) Czarnecki Szymon dom nr 6, ur 1801 Czarnożyły, ślub 1833 r akt 1 Dębe z Małgorzatą Cierpiatka, zmarł 1852 r Kamień – żył 51 lat
22) Basior Jan Nepomucen s Franciszka nr 11, ur 1798 r Kamień, 1 ślub 1819 akt 2 Dębe z Agatą Pasik, 2 ślub 1870 r akt 18 Dębe z Józefą Życzewicz, zmarł 1874 Kamień – żył 76 lat
23) Rybiński Stanisław vel Rybicki nr 17, ur 1818 Kamień, ślub 1840 r akt 6 Dębe z Magdaleną Cierpiatka, zmarł 1852 r Kamień – żył 34 lata
24) Pasik Stanisław dom nr 23, ur 1808 r Kamień, ślub 1827 r akt 3 Zborów z Marianną Karczmarek, zmarł 1869 r Kamień – żył 61lat
25) Golanowski Tomasz vel Kolanowski nr 25 ur 1817 r Tyniec/Kalisz, ślub 1837 r akt 1 Dębe z Józefą Szmigiel, zmarł 1856 r Koźminek – żył 39 lat
26) Białek Józef vel Białas nr 21, ur 1810 r Szychów, ślub 1837 r akt 9 z Józefą Garczarz, zmarł 1860 r Rajsko – żył 50 lat
27) Figiel Tomasz dom nr 29, ur 1804 Janków, ślub 1830 r akt 12 Dębe z Katarzyną Goral, zmarł 1847 r Kamień – żył 43 lata
28) Błażejewski Wojciech vel Błach dom nr 29, ur 1805 Kotuszew, ślub 1835 r z Weroniką Śmiłowicz, zmarł 1850 r Kamień – żył 45 lat
29) Cieślak Jan dom nr 13, ur 1793 r Kamień, ślub 1818 r akt 5 Dębe z Magdaleną Goral, zmarł 1847 r Kamień – żył 54 lata
30) Muchaderski Bartłomiej syn Jana nr 14, ur 1818 r Kamień, 1 ślub 1840 akt 3 z Józefą Drzewiecką, 2 ślub 1872 r akt 12 Dębe z Wiktorią Galuba wdową, zmarł 1895 r Kamień – żył 77 lat
31) Wawrzyniak Józef dom nr 19, ur 1811 Strzegowa, 1 ślub 1838 r akt 10 Dębe z Jadwigą Bryła, 2 ślub 1850 r akt 6 Dębe z Magdaleną (Marianną) Choziak wdową, 3 ślub 1852 r akt 8 Dębe z Franciszką z Dobków Wilczakową, 4 ślub 1855 r akt 6 Dębe z Zuzanną Kaletkową wdową, zmarł 1867 r Kamień – żył 56 lat
32) Ordęga Paweł vel Ordyniak dom 19, ur 1801 Będziechów, 1 ślub 1833 r akt 10 Dębe z Urszulą Basior, 2 ślub 1857 akt 8 Dębe z Urszulą Drzewiecką, zgon 1882 r Rozdżały – żył 81 lat
33) Muchaderski Kacper syn Jana dom 18, ur 1819 Kamień, 1 ślub 1941 akt 14 Dębe z Elżbietą Zduńską, 2 ślub 1859 akt 10 Dobra Górka z Anną Stanecką, zmarł 1893 r Dobra Górka – żył 74 lata
34) Kaletka Ignacy dom 12, ur 1804 r Zakrzyn, 1 ślub 1827 akt 4 Dębe z Katarzyną Bryła, 2 ślub 1847 akt 4 Dębe z Marianną Wilczak, 3 ślub 1853 r akt 24 Dębe z Zuzanną Góral zd Michalska, zmarł 1854 r Kamień – żył 50 lat
35) Jesion Jan syn Anny Jesion vel Woyski dom 29, ur 1781 r Kamień, 1 ślub 1815 r akt 5 Dębe z Marianną Majda, 2 ślub 1832 r akt 5 Dębe z Reginą Pasieczka ( Pasik), 3 ślub 1833 r akt 5 Dębe z Marianną Szczepaniak, 4 ślub 1837 r akt 11 Dębe z Anną Hanc Kaczmarek, zmarł 1856 r Kamień – żył 75 lat
36) Garczarek Szymon dom 13, ur 1817 r Kamień, ślub 1840 r akt 16 Borków z Marianną Tomczak vel Adamiak, zmarł 1852 r Kamień – żył 35 lat
37) Rajchert Wilchelm (Bogumił) szewc, dom 3, ur 1799 r Koźminek, ślub 1822 akt 7 Koźminek z Agatą Pawłowską, nie ustaliłam daty i miejsca zgonu
38) Mikołajczyk Mikołaj karbowy, dom 26 , ur 1821 r Zborów, 1 ślub 1840 akt 23 Dębe z Franciszką Czubala, 2 ślub 1852 r akt 17 Dębe z Marianną Rosiak, zmarł – 1886 r Kamień – żył 65 lat.
Uposażenie rolnika wg tabeli ( pytanie i odpowiedź dziedzica Kamienia)
Pytanie: Czy załogi dworskie są uważane jako fundusz żelazny lub też uzupełnia je dwór w miarę zużycia?
Odpowiedź: Jako fundusz żelazny, który w razie opuszczenia gospodarstwa zwrócić obowiązani.
Pytanie: Czy dwór daje drewno do budowli i na opał bezpłatnie lub za wynagrodzeniem i jakim?
Odpowiedź: Daje dwór drzewo na budowlę i zbierankę w lasach, włościanie za to każden w zimie zwieść winien 15 sztuk kozłowego drewna na poprawę wiejskich budynków.
Pytanie: Czy oprócz oddzielnego lub wspólnego gromadzkiego pastwiska, ma wł ościanin wolność pasania w lasach lub na przestrzeniach folwarcznych , bezpłatnie lub za wynagrodzeniem i jakim?
Odpowiedź: Mają wyznaczone pastwisko i tym muszą się obywać w lesie gdzie zaginienia mają.
Pytanie: Czy otrzymuje od dziedzica w przypadku klęski jaką ulgę lub zapomogę?
Odpowiedź: Otrzymuje w miarę zasług i dobrego rządzenia się.
Pytanie: Czy ma łatwość zarobkowania w miejscu lub w bliskości i czy z niej korzysta?
Odpowiedź: Może zarabiać w miejscu tyle, wiee tylko zechce.
Pytanie: Jakie inne jeszcze źródła wpływać mogą na pomyślność włościanina?
Odpowiedź: Bliskość miasta Kalisza i szosy, nie mniej ciągle roboty za które gdyby chcieli mogliby znacznie zarabiać od właściciela dóbr w miejscu.
Obowiązki rolnika dla właściciela dóbr
Obowiązki były zróżnicowane w zależności od wymiaru przydzielonej im roli.
Przy pierwszych 4 poddanych z listy jest taki zapis:
Pytanie: Wiele odbywa stałej tygodniowej pańszczyzny i wiele odbywa pańszczyzny w pewnej porze roku i przy jakich robotach?
Odpowiedź: Przez cały rok robi po 7 dni, zaś przez miesiąc sierpień po dni 11, a przez miesiąc wrzesień po dni 9 tygodniowo. Jeżeli robi bydłem i z nakładaczem , wtenczas 2 dni piesze za jeden 24 gdy się liczy. Takich jest półrolników, czyli kmieci 4. Robią ciągło lub pieszo jak potrzeba.
Następnych z listy jest 13 zagrodników i przez cały rok robią pieszo lub sprzężjem po dni 3 od 24 czerwca do 11 listopada po dni 4, a przez miesiąc sierpień po dni 5. Tak półrolnicy jako i zagrodnicy obowiązani są oprząść w zimie przędzę i półrolnicy po 2 sztuki, zagrodnicy po jednej.
Dwaj komornicy ( Hancyk Karol i Gorał Józef ) mają role i robią cały rok po 4 dni, przez 2 miesiące po 5 dni. Jeden komornik ( Sobczak Jan) robi przez cały rok 2 dni, a przez 2 miesiące po 5 dni.
Z pozostałych 8 komorników oprócz ogrodów biorą z pola dominalnego tak zwaną kopczyznę w snopie i na pręty, robią przez rok cały po dni 3, przez jeden miesiąc w lecie po dni 4.
Następnych 9 komorników ma tylko ogrody przy domu i z tych odrabiają po dni 2 przez cały rok z obowiązkiem wychodzenia na najem do każdej roboty po cenach wyżej oznaczonych.
Rajchert Wilchelm jest rzemieślnikiem z profesji szewc trzyma rolę na czynsz któren wyrabia kontrakt.
Kolejne obowiązki rolnika dla właściciela dóbr
Pytanie: Wiele odbywa robocizny i posług nadzwyczajnych zwanych darmochami .
Do jakich w szczególności robót lub posług?
Odpowiedź:Wszyscy mieszkańcy wsi za dobrowolną umową idą do mycia i strzyży owiec, także posyła 2 dni do lnu tarcia za co Dominium daje na użytek gromady piec i drzewa do tarcia lnu ich własnego.
Dzieci obowiązane są obierać warzywa i chmiel za co w miarę roboty są płatne.
Stróża do Gorzelni za dzień pańszczyźniany posyłają.
Do dworu zaś opłacają każden gospodarz po złoty 8 groszy 6, a to wskutek dobrowolnej umowy od lat 3, za co dostają pastwisko dla trzody osobne, w razie niewpłacenia pastwisko cofnięte zostaje.
Pytanie: Czy obowiązany jest do najmu przymusowego? W szczególności do jakich robót i za jaką opłatą?
Odpowiedź: Wskutek dobrowolnej umowy właściclel nie przyjmuje obcych ludzi do roboty gdyż swoi obowiązali się wychodzić na najem ile potrzeba, za co w każdem tygodniu regularnie są wypłacani po cenach w okolicy używanych i tak w zimie każden dzień męski płaci się 24 grosze, zaś dzień dzieci i kobiet groszy 15.
W lecie dzień męski złoty 1, dzień kobiet i dzieci groszy 18.
To wszystko stosuje się do wszystkich mieszkańców wsi Kamień.
Pytanie: Czy jest obowiązany do danin dla dworu?
Odpowiedź: 4 półrolników dostarcza po 2 sztuki gęsi, 4 sztuki kapłonów, 2 sztuki kur, 30 mendli jaj.
13 zagrodników dostarcza po 2 kapłony i 15 mendli jaj.
2 komorników i jeden rzemieślnik dostarczają po1 kapłonie i 8 mendlach jaj.
Pozostali komornicy i ogrodnicy nie składają danin.
Daniny obok wyrażone i wszelkie inne obowiązki oparte są na dobrowolnej umowie i kontraktach przy oddawaniu gruntu gospodarzowi w różnych czasach, a więc liczyć je można jako warunek do wypełnienia z obopólnych zobowiązań.
Obowiązki dla instytutów duchownych
Pytanie: Wiele obowiązany jest włościanin rocznie uiszczać duchowieństwu?
Z jakiego tytułu?
Odpowiedź: 4 półrolników daje po 1 korcu żyta i 1 kwintalu owsa. Pozostali nie mają danin.
4 półrolników jako dziesięcinę dają nadto składki ogniowej za kościół płacą po kopiejek 15.
Zagrodnicy po kopiejek 7 i pół z tytułu zobowiązania się biorą rolę w dzierżawę.
Obowiązki rolnika dla gminy
Pytanie; Do jakich opłat, danin, roboty lub posługi dla gminy jest obowiązany?
Odpowiedź: Obowiązany z kolei chodzić po zapedycye Rządowe do Miasta Koźminka. Straż nocna przy trakcie, Przywozić i odwozić Doktora którego właściciel płaci, temuż zawsze 10 sążni drzewa z lasów Kamień jako deputat przeznaczone, reperować drogi we wsi i drogi komunikacyjne z gruntem lub łąkami.
Obowiązki dla rządu
Pytanie: Wiele opłaca rocznie podatków?
Odpowiedź: 4 półrolników płaci podymnego rubli 2,70, kontyngentu 2,47, szarwarku drogowego srebrem 1,20, rekrutowego kopiejek 30.
13 zagrodników płaci podymnego rubli 1,20, kontyngentu 1,20, szarwarku drogowego srebrem 0,60, rekrutowego kopiejek 25.
1 komornik (Hancyk Karol) płaci podymnego 60 kopiejek, kontyngentu też 60 kopiejek, szarwarku 30 kopiejek,rekrutowego 12 i pół kopiejek
1 komornik (Goral Józef) płaci podymnego 30 kopiejek, kontyngentu też 30 kopiejek, szarwarku drogowego też 30 kopiejek i rekrutowego 12 i pół kopiejki
19 pozostałych komorników i ogrodników płaci podymnego po 30 kopiejek, kontyngentu też po 30 kopiejek, nie płaci szarwarku drogowego, a rekrutowego płaci po 2i pół kopiejki.
Szewc Rajchert Wilchelm płaci podymnego 60 kopiejek, kontyngentu też 60 kopiejek i rekrutowego 12 i pół kopiejki.
Pytanie: Wiele odrabia szrwarku drogowego dni?
Odpowiedź: 4 półrolników 4 dni sprzężajem i 2 dni pieszo
13 zagrodników po 2 dni sprzężajem i 2 dni pieszo.
Wszyscy pozostali robią po 2 dni pieszo.
Uwagi ogólne lub szczególne
Odpowiedź właściciela: We wsi Kamień tak gospodarze rolni jako i komornicy uposażeni są przez Dominium na mocy prywatnych kontraktów w książce osobno na to założonej zamieszczonych.
Rolę, ogrody i łąki mają bardzo odpowiedzialne, pastwisko bardzo obfite, w robociźnie nie są bardzo przeciążani , owszem byt ich mógłby byćo wiele lepszy, gdyby do tego dołożyli starania. Ciągła dążność do różnych amelioracji przez właściciela pociąga za sobą potrzebę roboty przy różnych majstrach jako w roli, łąkach mają więc sposób łatwy nabycia pieniędzy gdy tylko chcą.-
Dodać tu widzę obowiązek , że wskutek dobrowolnej umowy półrolników 4 z powodu trudności w dostaniu czeladzi na odrabianie znacznej pańszczyzny i niezamożności gospodarzy, zmienić ich zamyślam na zagrodników. Zmiana ta jeszcze w roku nastąpiła. Zamiarem jest także właścicela oczynszować włościan rolnych, rozdzielić grunta w równych częściach i w jednej stronie terytorium dóbr Kamienia ich osadzić, gdyż dzisiaj łączą się z folwarkami pańskimi i każde pole mają osobne. Chociażby gdzie indziej mogli dziennie pare groszy wyżej dostać poprzestają na tej zapłacie ze względu, że ją mają ciągle w miejscu gdzie łatwiejsze wyżywienie.
Nam takowy znacznie wpływa na lepszy byt mieszkańców wsi albowiem w tydzień mają gotowy grosz tak potrzebny do wyżywienia, zresztą najem takowy oparty jest na mocy wspólnej przy oddaniu ról w dzierżawę, niedotrzymujący umowy jako zrywający kontrakt uważany będzie. -
Rzetelność niniejszego podania podpisał właścicel Czartkowski w dniu 14 sierpnia 1846 roku, a poświadczyli Naczelnik Powiatu Kaliskiego Trzeciak i zgodność kopii poświadczył Wójt Gminy Kamień A.Urbanoski
Podsumowanie i średnia wieku poddanych
Jak widać z porówniania uposażenia i obowiązków wymienionych w tej tabeli prestacyjnej obowiązków i ciężarów nałożonych na mieszkańców wsi Kamień było znacznie więcej niż ich uposażenia. Za możliwość użytkowania oddanych do ich dyspozycji ról i łąk oraz domów musieli bardzo ciężko pracować całymi rodzinami by zaledwie się utrzymać. W dodatku, w razie opuszczenia gospodarstwa zabierano ich zgromadzony tzw fundusz żelazny. To powodowało konieczność pozostawania w tych warunkach, w pełnej zależności od woli właściciela wsi Kamień.
Śmiertelność poddanych tego Juliana Czartkowskiego była wysoka zarówno wśród mężczyzn, kobiet i ich dzieci, co było skutkiem tak trudnych warunków ich życia.
W tych badaniach skupiłam się na długości życia mężczyzn jako wymienionych w spisie, ale liczne ożenki wdowców w tej wsi pokazują też liczne zgony kobiet we wsi Kamień.
Ze wzgledu na brak aktu zgonu Wilhelma Rajcherta szewca w tej wsi, który tam krótko mieszkał, brałam pod uwagę długość życia 37 mieszkańców wsi Kamień, przy czym 4 włościan zmarło poza wsią Kamień gdyż wyprowadzili się w latach następnych, a byli to:
1) Golanowski Tomasz vel Kolanowski zm w 1856 r w Koźminku w wieku 39 lat
2) Białek Józef vel Białas zm w 1860 r w Rajsku w wieku 50 lat
3) Ordęga Paweł vel Ordyniak zm 1882 r w Tłokini w wieku 81 lat był dróżnikiem
4) Muchaderski Kacper zm w Dobrej w 1893 r wieku 74 lat
Pozostali 34 zmarli w Kamieniu:
6 osób zmarło w przedziale wieku 30 – 40 lat
5 osób zmarło w przedziale wieku 40 – 50 lat
13 osób zmarło w przedziale wieku 50 – 60 lat
4 osoby zmarły w przedziale wieku 60 – 70 lat
6 osób zmarło w przedziale wieku 70 – 80 lat.
Jak widać z powyższego aż 24 osoby nie dożyły 60 roku życia.
Rozdział 4 - Stan poddanych w 1860 r wg wykazów uzupełniających
- Spis osób wg wykazu z 1846 r, dane urodzenia i ślubu
1) Maślak Józef ( brat Antoniego), dom nr 4 ur 1829 r Kamień, 1 ślub 1856 akt 13 Dębe z Agatą Goral, wdową po Józefie Goralu, 2 ślub 1858 akt 25 Dębe z Konstancją Ulesińską zd. Majda
2) Pustka po Goralu Rochu, dom nr 12
3) Wdowa po Goralu Wojciechu ( Józefa Goral), dom nr 19, ur 1840 r Kamień córka Rocha, ślub zWojciechem brała w 1858 r akt 13 Dębe
4) Hancyk Tomasz , dom nr 24 po Wilczaku Jakubie, ur 1824 r Kamień syn Karola, 1 ślub 1848 akt 11 Dębe z Marianną Wilczak córką Jakuba Wilczaka, 2 ślub 1876 akt 3 Dębe z Marianną Janicek
5) Pustka po Galubie Józefie, dom nr 6
6) Bryła Franciszek, dom nr 8 po Stanisławie Bryła, ur 1832 Kamień, ślub 1851 akt 9 Dębe z Antoniną Banasiak
7) Góral Roch, dom nr 15, ur 15.05.1808 Kamień syn Balcera
8) Skowroński Jakub, dom nr 16 po Wincentym Majda, ur 1816 r Dzierzbin, 1 ślub 1847 akt 3 Borków z Ewą Marciniak, 2 ślub 1852 akt 29 Dębe z Marianną Majda zd Drzewiecka wdową po Wincentym Majda
9) Sowiński Andrzej vel Zieliński, dom nr 17, ur 1825 Kamień, ślub 1846 akt 6 Dębe z Józefą Goral wdową po Arnoldzie
10) Pasik Walenty, dom nr 18 po Wybieralskim Walentym, ur 1819 Kamień, 1 ślub 1843 akt 11 Dębe z Franciszką Kuś, 2 ślub 1853 akt 11 Dębe z Jadwigą Wybieralską wdową po Walentym
11) Karpisiewicz Franciszka ( zd. Grzeszczyk), dom 22, ur 1807 Zachorzew, wdowa po Ignacym, ślub 1867 akt 24 Dębe z Bartłomiej Mikołajczyk
12) Pustka po Goralu Grzegorzu, dom nr 23
13) Gancarek Grzegorz vel Garczarek, dom nr 25, ur 1817 Kamień, ślub 1836 akt 11 Dębe z Urszulą Dobek
14) Pustka po Mikołajczyku Bartłomieju, dom nr 26
15) Goral Mikołaj syn Tomasza, dom nr 27, ur 1823 Kamień, ślub 1846 akt 13 z Katarzyną Ludwiczak
16) Basior Franciszek, dom nr 28, ur 1823 Kamień, 1 ślub 1846 akt 13 Dębe z Marianną Sobańską , 2 ślub 1853 Dębe z Marianną Garczarek zd Cieślak wdową po Szymonie
17) Pustka po Goralu Marcinie syn Balcera, dom nr 26
18) Pustka po Hancyku Karolu, dom nr 10
19) Maślak Antoni brat Józefa, dom nr 21, ur 1830 r Kamień, ślub 1853 akt 18 Dębe z Marianną Adamus
Uposażenie rolnika
Pytanie: Wiele posiada ziemi morgów miary nowo - polskiej po 300 prętów kwadratowych ?
_ Obowiązki rolnika dla właściciela dóbr
Pytanie: Wiele odbwa stałej robocizny stałej i dodatkowej w pewnej porze roku?
Pytanie: Ile wynosi okup prawny z zamiany robocizny i podróży obok wyrobionych rocznie?
Odpowiedź zawiera poniższa tabela
Tabela uposażeń i obowiązków
Nr Nr |Siedlis. | Pole|Łąki|Ogółem|Robocizny tygodn, rocznie| Okup ruble
os |domu | i ogród|rolne| |morgów| sprzężajem | pieszo | srebrem
1 | 4 | 1 | 22 | 2 | 25 | 194 | 194 | 81,48
2 | 12 | 1 | 22 | 2 | 25 | 194 | 194 | 81,48
3 | 19 | 1 | 22 | 2 | 25 | 194 | 194 | 81,48
4 | 24 | 1 | 22 | 2 | 25 | 194 | 194 | 81,48
5 | 6 | 1 | 22 | 2 | 25 | 194 | 194 | 81,48
6 | 8 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
7 | 15 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
8 | 16 | 1 | 5 | 1 | 7 | 0 | 160 | 20,40
9 | 17 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
10 | 18 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
11 | 22 | 1 | 5 | 1 | 7 | 0 | 160 | 20,40
12 | 23 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
13 | 25 | 1 | 5 | 1 | 7 | 0 | 212 | 26,64
14 | 26 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
15 | 27 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
16 | 28 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
17 | 26 | 1 | 10 | 2 | 13 | 88 | 88 | 36,96
18 | 10 | 0,200 | 5 | 1 | 6,200| 0 | 160 | 20,40
19 | 21 | 0,200 | 5 | 1 | 6,200| 0 | 160 | 20,40
Pytanie : Czy obowiązany jest do oddawania danin ( w postaci gęsi, kapłonów, kur i jaj?
Odpowiedź: Pierwszych 5 rolników musiało oddawać po 2 gęsi, 4 kapłony, 2 kury i po 30 jaj. Następnych 9 rolników musiało oddawać po 2 kapłony i 15 jaj. Pozostałych 5 najbiedniejszych nie miało tego obowiązku.
Obowiązki rolnika dla instytutów duchownych
Pytanie: Wiele jest włościanin rocznie uiszczać Duchowieństwu i jakiemu instytutowi?
Odpowiedź : Kościołowi parafialnemu w Dębem muszą oddać po 1 korcu żyta i po 1 garncu owsa. Dotyczy to tylko 5 pierwszych, najbardziej uposażonych włościan.
Obowiązki dla Rządu
Pytanie: Wiele opłaca rocznie podatków w rublach srebrnych i kopiejkach?
Odpowiedź: W tej wsi właściciel połączyl płacenie podymnego z szarwarkiem i osobno wymienił płacenie kontyngentu liwerunkowego ( w latach 1790-1867 była to przymusowa dostawa żywności dla wojska),
Właściel przeliczył wartość tego kontyngentu na ruble srebrne i kopiejki. Napisał też w uwagach, że ten podatek ulega zmianie i raz płacą więcej, a raz mniej.
Z tabeli wynika, że tylko pierwszych 5 rolników płaciło po 4 ruble podymnego, a pozostałych 14 płaciło po 1,50 rubla.
Płacenie kontyndentu liwerunkowego było bardziej zróżnicowane i pierwszych 5 rolników płaciło po 2,47 rubla, 12 płaciło po 1,20 rubla, a 2 ostatnich po 60 kopiejek.
Uwagi ogólne lub szczególne
Tu właściciel dóbr Kamień pan J.Czartkowski tak napisał:
"Rolnicy obowiązani są robić robociznę stałą tygodniową w miarę żądania dworu tj. Pieszo lub sprzężajem, w myśl więc Art.15 Insurekcji robocizna ta obliczoną została w połowie pieszo i w połowie sprzężajem -
Co do robocizny ciągłej takową w miarę potrzeby i żądania Dominium rolnicy parą lub czwórką bydła wykonywać są obowiązani, bo gdy do orki to czworgiem bydła, gdy do wozu parą bydła. W myśl więc Art.16 Insurekcji robocizna ta obliczoną być winna w połowie czworgiem, w połowie parą bydła.
Półrolników 5 pierwszych przędą dla dworu po 2 sztuki lnu. Zagrodnicy zaś 6 pod numerami 6,7,9,10,15.16 przędą dla dworu po 1 sztuce lnu.
Tak półrolnicy jak i zagrodnicy mają obowiązek wedle Tabeli prestacyjnej z roku 1846 chodzić do prania i strzyży owiec."
Spis ten spoządzono 14/26 września 1861 r i podpisali właściciel J.Czartkowski i Wójt Gminy Kamień.
Wykaz dodatkowy ubywających poddanych do 1860 r
Jako osobny dokument została załączona tabela wymieniająca 7 rolników wg.wykazu z 1846 r, którzy opuścili użytkowane wcześniej gospodarstwo. Przede wszystkim J.Czartkowski wykazuje rodzinę o nazwisku Goral ( 4 osoby) przy czym daty ich śmierci nie zgadzają się z aktami ich zgonów, bo w omawianym okresie jeszcze żyli. Oto wykaz:
1. Roch Goral poz.2 ubył w roku 1850 z powodu śmierci gospodarza
2. Józef Galuba poz.5 ubył w roku 1849 z powodu zubożenia gospodarza
3. Michał Augustyniak ubył w 1852 z powodu wydalenia się gospodarza
4. Grzegorz Goral ubył w roku 1851 z powodu śmierci gospodarza
5. Józef Majda ubył w roku 1848 z powodu zubożenia gospodarza
6. Marcin Goral ubył w roku 1851 z powodu śmierci gospodarza
7. Józef Goral ubył w roku 1850 z powodu śmierci gospodarza
Wykaz ten sporządzono 30 listopada 1860 roku i rzetelność wiadomości w wykazie potwierdził Wójt Gminy Kamień A.Urbanowicz.
Niestety na tym wykazie są kłamstwa dotyczące daty rzekomej śmierci wymienionych tu poddanych J.Czartkowskiego. Na podstawie odnalezionych akt zgonu ustaliłam faktyczne daty śmierci tych osób:
1. Roch Goral poz.2 zm w Kamieniu w 1870 r
2. Józef Galuba poz.5 zm w Kamieniu w 1870 r, a wdowa brała ślub w 1872 r także w parafii Dębe
3. Michał Augustyniak poz.11 zm w Kamieniu w 1891 r, brał śluby w 1851 r i w 1872 r. w tej parafii, bo zawsze tam mieszkał
4. Grzegorz Goral poz.12 zm w Kamieniu w 1852 r.
5. Józef Majda poz. 16 zm w Kamieniu w 1892 r brał ślub w 1862 r w parafii Dębe, bo cały czas mieszkał we wsi Kamień
6. Marcin Goral poz. 17 mieszkał tam tylko Marcin Majda, który zmarł w Kamieniu w 1848 roku. Natomiast we wsi Kamień zamieszkiwały 4 osoby o tym imieniu i nazwisku, ale nie wymienione były w tej tabeli : Marcin Goral syn Baltazara, który brał ślub w parafii Dębe w 1834 r, Marcin Goral syn Kazimierza, który brał ślub w parafii Dębe w 1840 r, Marcin Goral syn Rocha, który brał ślub w 1859 r w parafii Dębe i Marcin Goral syn Wojciecha, który brał ślub w 1869 r w parafii Dębe.
7. Józef Goral poz. 19 zm w Kamieniu w 1856 r.
- Podsumowanie
We wsi Kamień żyło początkowo 5 półrolników, ale jak pisał sam J.Czartkowski mieli trudności z zatrudnieniem czeladników do pracy na przydzielonych im polach i ponosili tylko straty. Zrezygnowali zatem z przydzielanej im ziemi przez właściciela i pozostały tam pustkowia w 1860 roku. Podając dane do tabeli i dodatkowego wykazu ubywających włościan jemu podległych, pan Czartkowski mijał się często z prawdą, bo jego poddani niby uśmierceni nadal żyli, a inni wcale nie opuścili wsi Kamień lecz nie podjęli się pracy na wyznaczonych im zasadach.
Nie można się temu dziwić, gdyż pola ich zostały przeniesione na inne, odległe i mniej żyzne tereny, a do tego opłatę określoną w robotach i rublach srebrnych mieli tak wysoką, że nie mogli temu sprostać. Nic zatem dziwnego, że zamiast 38 poddanych zostało wymienionych w 1860 r tylko 19, a w tym 6 zagród było nie obsadzonych.
Rozdział 5 - Wnioski dotyczące warunków i długości życia chłopów pańszczyźnianych
Chłopi pańszczyźniani byli traktowani przedmiotowo i stanowili łączną wartość ziemi właściela jako do niej przypisani. Sama ziemia uprawna bez chłopskich rodzin, które musiały ją uprawiać byłaby mało wartościowa. Zmiany właścicieli nie wpływały pozytywnie na los tych chłopów, gdyż jak wykazałam wyżej, majątek wsi Kamień był najczęściej wydzierżawiany lub wyderkowany. Nowi użytkownicy wyciskali z tych ludzi maksymalne dochody wystarczające na potrzeby dzierżawcy oraz właściciela majątku. Częste zmiany świadczą o chęci maksymalizacji zysków przez jednych i drugich, a odbywało się to niezmiernym i bezwzględnym wykorzystywaniem podległych im włościan.
Warunki ich życia, jakie określił J.Czartkowski były strasznie trudne i mogą być określane jako forma niewolnictwa, gdyż zapłata za ich pracę była deponowana w formie tzw funduszu żelaznego, który tracili w momencie opuszczenia gospodarstwa. Mimo wszystko bywały ucieczki z dominiów prowadzonych w sposób tak drastyczny, że woleli wolność. Z tego powodu w aktach metrykalnych księża śledzili i zapisywali przypadki obcych pojawiających się w jakiejś wsi, a po łacinie określali ich advena. Często ścigano takich uciekających, ale także inni właściciele ich przyjmowali, bo występował niedobór ludzi do pracy. Taki uciekinier podawał tylko swoje imię i stawał się anonimowy w nowej wsi, a ludność nadawała mu swoje przezwisko przechodzące następnie w formę nowego nazwiska. Taka sytuacja wystąpiła w mojej rodzinie Wawrzyniaków w XVIII wieku, gdy zmieniono im nazwisko Banasiak od Wawrzyńca Banasiaka, na Wawrzyniak od jego imienia w następnych pokoleniach.
Najbardziej okrutną formą wykorzystywania rodzin chłopów pańszczyźnianych było przymusowe zatrudnianie ich małoletnich dzieci, które musiały wykonywać roboty przy warzywach w trudnych warunkach atmosferycznych. Zbieranie wszelkich warzyw z ogrodów dominium odbywało się zwykle jesienią przy złej pogodzie. Musiały zbierać wykopane kartofle, czyścić marchew i pietruszkę oraz kapustę po zbiorach, ale także przebierać w zimie gnijące warzywa, które dominium wykorzystywało do pędzenia alkoholu. Podobnie było wczesną wiosną, gdy otwierano kopcowane warzywa, które kobiety z małymi dziećmi musiały oczyszczać. To za czasów pańszczyźnianych kobiety musiały uspokajać głodne i zmarznięte dzieci przy pomocy szmatki maczanej w alkoholu, by wykonać przymusowe roboty. Tak szerzył się alkoholizm będący dziedzictwem Polaków po tych strasznych czasach. Żyjąc w takich warunkach tylko nieliczni dożywali wieku w przedziale 70 -80 lat, a w omawianej wsi było tylko 6 osób. Najczęściej umierali w przedziale wieku 50-60 lat i było ich 13 osób, a młodsi w wieku od 30 do 50 lat zmarli w liczbie 11. Biorąc jeszcze pod uwagę śmiertelność kobiet i dzieci, których szczegółowo nie wykazywałam, ale poznałam z akt metrykalnych tej wsi, to pogrzeby we wsi Kamień były częstym obrzędem. Wpłynęły na ten fakt ciężkie warunki życia tych ludzi oraz niska odporność na choroby wynikająca z ich biedy, a musimy pamiętać, że w omawianym okresie występowały w Wielkopolsce zakażenia cholerą.
Na przykładzie mojej rodziny Józefa Grzegorza Wawrzyniaka widzę skutek tak ciężkiej pracy w postaci śmierci jego trzech kolejnych żon i śmierci trójki średnich dzieci w wieku do 13 lat. Przy życiu i do dorosłości został tylko jego najstarszy syn Michał Wawrzyniak ( mój pradziadek urodzony w Kamieniu 1839-1915 zmarły w Kaliszu) oraz najmłodsza córka Marianna Wawrzyniak urodzina w Kamieniu w 1849 r wychowywana bez matki, która zmarła też w 1849 r, gdy dziecko miało tylko miesiąc życia. Mój prapradziadek Józef żenił się z kobietami pomagającymi wychowywać 5 małoletnich dzieci, a po jego śmierci Marianną opiekował się jej brat Michał Wawrzyniak także w Kaliszu.
Brak chęci dalszego związania się z dominium po okresie uwłaszczenia świadczy o tym, że określone tam warunki świadczeń i opłat za użytkowanie przydzielonej ziemi były nadal niekorzystne. Wielu wybrało wolność na zasadzie zatrudniania się doraźnego, bez podpisywania wiążącego ich kontraktu. Pozostawali mieszkańcami danej wsi, ale pracę wykonywali na umownych warunkach, które stawiali właścicielowi. Faktycznie jak napisał J. Czartkowski często woleli pracować u niego za nieco mniejszą opłatę, ale mieli blisko miejsce zamieszkania. Ten stan dawał im jednak wolność wyboru i mogli pracować także w innych folwarkach jeśli warunki pracy i zapłaty były korzystniejsze. Tak uczynił mój pradziadek Michał Wawrzyniak wyprowadzając się z rodziną do folwarku Biernatki, potem zamieszkali Koźminku, a w końcu osiedli w Tyńcu koło Kalisza.
Pragnę tu jednak zaznaczyć, że w wyniku pracy u Pana Czartkowskiego, który prowadził nowoczesne gospodarstwo rolne i ogrodnicze, nabywali cennych umiejętności, które mogli wykorzystywać w późniejszym życiu zawodowym i także w następnych pokoleniach. Tak się stało w rodzinie mojego Józefa Grzegorza Wawrzyniaka, który zajmował się ogrodnictwem w dominium i na przydzielonym mu obszarze ziemi. Najstarszy jego syn, a mój pradziadek Michał także zajmował się ogrodnictwem i ten zawód przejęli jego synowie, a mój dziadek Franciszek Wietecki pracując u nich w Kaliszu ożenił się z najmłodszą z sióstr, moją babcią Marianną Wawrzyniak i także aż do śmierci w 1953 r był ogrodnikiem.
Pisząc ten artykuł pragnęłam pokazać faktyczne warunki życia chłopów pańszczyźnianych i na faktach pokazać jak bardzo krzywdzące dla pamięci tych ludzi jest wypisywanie bredni o tamtych czasach przez współczesnych, młodych ludzi, wychowanych w komfortowych warunkach.-
Żródła:
https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/
https://www.basia.famula.pl/
https://geneteka.genealodzy.pl/index.php?op=gt&lang=pol&w=15wp&rid=13395&bdm=B&rpp1=&ordertable=
https://poznan-project.psnc.pl/
Prusy, 25 października 2025 r
Janina Władysława Janiszewska |
|
|
|
|
poz_marecki